Não người – sàn giao dịch cảm xúc và quyết định không ngừng nghỉ

Nếu có ai đó từng được đặc cách ngồi trong đầu bạn một ngày, họ sẽ nhận ra nơi ấy không phải một thư viện yên tĩnh của lý trí, càng không phải một ngôi đền tĩnh mịch của minh triết. Ngược lại, đó là một sàn giao dịch náo động, nơi mỗi ý nghĩ, mỗi cảm xúc, mỗi thôi thúc đều lên tiếng mặc cả, chen lấn, hét giá. Âm thanh ấy vang lên liên tục, giống hệt phòng giao dịch chứng khoán thời cao điểm: “Có nên trả lời tin nhắn này không?” – ping! “Cà phê nữa nhé?” – ding! “Không, đừng lướt mạng, tập trung đi!” – bzzzt! Rồi chỉ năm giây sau, một tiếng thì thầm: “Thôi kệ, chỉ một video thôi.” Não người, xét đến cùng, không phải ngọn hải đăng của lý trí thuần khiết, mà là khu chợ hỗn loạn của hàng trăm nhà buôn cảm xúc, nơi dopamine bán hy vọng, serotonin mua bình yên, và cortisol hét giá khủng hoảng. Mỗi quyết định, mỗi trạng thái nội tâm đều là kết quả của những cuộc mặc cả, tranh giành, lấn át – một sàn chứng khoán của chính hệ thần kinh ta.

Sàn giao dịch cổ xưa nhất thế giới: Tín hiệu bản năng và ý nghĩa tiến hóa

Hàng triệu năm trước, khi còn là sinh vật săn bắn hái lượm, tổ tiên ta giao tiếp và ra quyết định qua những tín hiệu thô sơ nhất của bản năng: tiếng gầm là báo động nguy hiểm, mùi thịt nướng là phần thưởng. Thời nguyên thủy, bộ não con người chỉ cần phân biệt mọi thứ thành hai loại: những gì có lợi cho sự sống và những gì có hại cho sự sống. Mọi quyết định đều dựa trên tiêu chí đơn giản ấy: cái này giúp mình tồn tại hay đe dọa sự tồn tại của mình? Đơn giản, hiệu quả, không rườm rà. Nhưng rồi, loài người phát minh ra ý thức, và từ đó, mọi giao dịch không chỉ dừng lại ở thịt cá, mà còn mở rộng đến… ý nghĩa. Thay vì chỉ ăn quả táo, ta bắt đầu nghĩ về lý do mình xứng đáng được ăn quả táo ấy, về giá trị, về đạo đức, về câu chuyện phía sau. Nhà thần kinh học Robert Sapolsky từng nhận xét hài hước: “Não người là cỗ máy sinh tồn bị mắc kẹt trong xã hội có deadline.” Ta vẫn phản ứng như linh trưởng – chỉ khác là con hổ bây giờ mang tên email, deadline, thông báo ngân hàng hay tin nhắn từ người yêu cũ.

Người điều phối trong đầu: Kahneman, hai hệ thống và cuộc mặc cả nội tâm

Daniel Kahneman, chủ nhân Nobel Kinh tế, mô tả não bộ như có hai trader lớn:

• Hệ 1: Phản ứng nhanh, dựa vào cảm xúc, ra quyết định tức thì, giống như những cú “mua bán” theo linh cảm.

• Hệ 2: Chậm rãi, phân tích, thích lập kế hoạch, viết báo cáo dài 50 trang trước khi dám “chốt lệnh”.

Hai hệ này cãi nhau không ngớt. Khi Hệ 1 hô “Mua ngay!” vì thấy thông báo sale hấp dẫn, Hệ 2 thở dài, tính toán đủ điều – rồi thường cũng mua, chỉ để chứng minh với bản thân rằng “đã suy nghĩ kỹ càng”. Đó là lý do mọi quyết định của ta đều có phần lý do hợp lý – vì não không chịu nhận rằng mình là con nghiện cảm xúc. Antonio Damasio, nhà thần kinh học nổi tiếng, từng phát hiện: những ai mất khả năng cảm xúc cũng mất khả năng quyết định. Không cảm thấy gì → không biết chọn gì, dù là bữa ăn hay bạn đời. Nghĩa là: lý trí tồn tại nhờ cảm xúc – không phải ngược lại, và mọi giao dịch nội tâm đều cần đến tiếng nói của cảm xúc như một loại “giá sàn” cho quyết định.

Cảm xúc – cổ phiếu biến động, lời lỗ theo từng nhịp sống

Giống như mọi sàn giao dịch, cảm xúc cũng có những “cổ phiếu nóng”:

• Sợ hãi là cổ phiếu phòng thủ – dễ mua, khó bán, luôn nắm giữ trong thời khủng hoảng.
• Tự tin là hàng xa xỉ – tăng giá nhanh, nhưng cũng có thể rớt mạnh khi thị trường “tin đồn” đổi chiều.
• Hy vọng là bong bóng kinh điển – ai cũng muốn, nhưng dễ vỡ.
• Bình an là cổ phiếu dài hạn – lợi nhuận ổn định, nhưng hiếm ai đủ kiên nhẫn nắm giữ lâu dài.

Tâm lý học hành vi của Richard Thaler gọi đó là mental accounting – ta chia cảm xúc thành các “tài khoản riêng”: một cho tình yêu, một cho công việc, một cho mạng xã hội. Khi lỗ ở chỗ này, ta bù ở chỗ khác: cãi nhau với người yêu thì đăng ảnh thành công lên mạng; mất việc thì mua đồ ăn “tự thưởng”; buồn chán thì tìm cách nhắn tin cho bạn cũ. Não luôn cố cân đối “bảng cân đối cảm xúc”, chỉ là bảng ấy chẳng mấy khi khớp.

Thị trường rối loạn: cortisol lên sàn và hội chứng nghiện bận rộn

Trong điều kiện căng thẳng, hormone cortisol xuất hiện như một cảnh sát kinh tế, đóng sàn, ngắt giao dịch: “Không đầu tư, chạy ngay!” Thời săn thú, cơ chế này cứu sống tổ tiên ta. Nhưng thời hiện đại, khi “nguy hiểm” là deadline, là bảng Excel, là thông báo họp Zoom, cortisol kéo dài khiến não chuyển sang chế độ “sinh tồn cảm xúc”: làm việc không phải để đạt vui, mà để giảm sợ. Kết quả là, một thế hệ nghiện bận rộn đã ra đời: ta làm, ta chạy, ta không dám nghỉ – chỉ vì sợ trống rỗng, sợ hoang mang, sợ không biết lấy gì lấp đầy những phút giây yên tĩnh.

AI và thuật toán – nhà đầu tư tự động trong đầu người

Các nền tảng công nghệ hiểu rõ cơ chế sàn giao dịch này hơn chính chủ nhân bộ não. Họ đầu tư vào chính dopamine của người dùng – dự đoán khi nào não “mua” và “bán” chú ý, khi nào nên “push notification” để lôi kéo sự quan tâm, khi nào nên “ẩn bớt” để tạo cảm giác thiếu hụt. Mỗi cú vuốt là lệnh giao dịch, mỗi thông báo là phí môi giới. Nếu não người là sàn, thì thuật toán là nhà đầu cơ lớn nhất, còn ta chỉ là nhà đầu tư cá nhân bị cuốn theo tin đồn, theo sóng gió thị trường. Ta tưởng mình tự chọn, nhưng thực ra đang bị “định giá lại” từng giây, từng phút, bởi những bộ lọc vô hình nhưng đầy quyền lực.

Một câu chuyện nhỏ: Detox công nghệ và sàn tạm ngưng giao dịch

Có lần, tôi thử “detox công nghệ” – tắt mạng ba ngày. Ngày đầu, cảm giác bồn chồn như trader mất tín hiệu, cứ chực nhớ điện thoại, muốn lướt newsfeed. Ngày thứ hai, đầu óc im lặng đến mức… nghi ngờ, cảm thấy lạ lẫm như vừa rời khỏi một thành phố ồn ào để về quê. Đến ngày thứ ba, tôi nhận ra mình đang ngồi ngắm nắng xuyên qua cửa sổ, không còn urge phải chụp lại, không còn nghĩ đến chuyện đăng lên mạng lấy “like”. Tôi bất giác bật cười: “À, hóa ra đây là cảm giác khi sàn tạm ngừng giao dịch!” – một kiểu bình yên mà bộ não hiện đại hiếm khi tìm lại được.

Welcome to the edge of the map.
The theories have gone home to rest; emotions are running the night shift.

Đây là vùng ngoại biên của Phòng thí nghiệm – nơi mọi giả thuyết được viết ra khi đã quá khuya, và/hoặc tâm trạng bị ảnh hưởng bởi thời tiết, và/hoặc caffeine lên tiếng thay cho lý trí, và các nguyên tắc học thuật lặng lẽ… đi ngủ.

Những gì bạn đọc không phải hướng dẫn, không phải chân lý, và chắc chắn không có hiệu lực thi hành. Chúng chỉ là những suy nghĩ lạc đường – nhưng ít ra, chúng biết kể chuyện.

Ở đây, mỗi bài viết là một thí nghiệm tâm trạng: nửa triết học, nửa cảm xúc, và phần còn lại là sự ngẫu hứng của một người vẫn chưa biết mình đang chứng minh điều gì.

Nếu bạn vô tình thấy điều gì đúng, hãy coi đó là một tai nạn thú vị. Nếu thấy sai, có thể nó đúng vào hôm qua. Và nếu thấy hợp lý — xin lỗi, có lẽ tôi đã làm nó chưa đủ lộn xộn.

⚠️  Hướng dẫn an toàn

• Đọc chậm, đừng nuốt vội.
• Không áp dụng vào đời thật (trừ khi bạn thích rủi ro triết học).
• Mọi phản ứng phụ – cười, ngẫm, hoặc thấy mình hơi kì – đều nằm trong dự kiến.

Nói ngắn gọn: đây là phòng thí nghiệm cảm xúc không được cấp phép. Nếu bạn bước vào, hãy mang theo trí tò mò và tinh thần tự chịu trách nhiệm. Vì đôi khi, cách duy nhất để hiểu đời là để nó hết logic một lúc.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)