Một ngày nọ, thay vì bước vào giảng đường như thường lệ, chúng tôi được dẫn đến một rạp xiếc. Tấm rèm đỏ rực rỡ buông xuống, ánh đèn sân khấu mờ ảo, và khán giả – không ai khác ngoài chúng tôi, những sinh viên đang tự hỏi liệu mình có nhầm phòng học – ngồi lặng lẽ chờ đợi.

Đột nhiên, từ phía sau cánh gà, Giáo sư Tạp Loạn bước ra. Nhưng hôm nay ông không mặc vest hay áo sơ mi như mọi lần. Thay vào đó, ông khoác một chiếc áo choàng lấp lánh như diễn viên xiếc, tay cầm một chiếc micro cũ rè, và nụ cười của ông sáng rực hơn cả ánh đèn sân khấu.

“Thưa quý vị!” – ông reo lên, giọng vang xa như của một tay diễn thuyết chuyên nghiệp. “Chào mừng đến với show Variety! Hôm nay, tôi sẽ chứng minh cho các trò thấy một chân lý đơn giản: để kiểm soát thế giới hỗn loạn, bạn cần một… gánh xiếc đủ loạn!”

Ông huýt sáo một tiếng, và từ sau tấm màn đỏ, một đoàn thú xuất hiện. Khỉ, ngựa, sư tử, thậm chí cả một con cá voi bơm hơi được kéo ra bằng dây, lượn lờ trên sân khấu. Đám sinh viên phá lên cười, nhưng giáo sư không cười. Ông chỉ tay vào bầy thú, nói một cách nghiêm túc:

“Quý vị thấy chưa? Nếu môi trường có N loại trò hề, thì hệ thống kiểm soát phải có ít nhất N trò hề đối ứng. Một khỉ cho một khỉ. Một cá voi cho một biển. Nếu hệ thống kiểm soát thiếu một trò hề? Game over.”

Rồi ông bắt đầu màn tung hứng. Từ đâu đó, ông lôi ra ba quả bóng rực rỡ: quả bóng xanh (biến đổi khí hậu), quả bóng đỏ (thị trường tài chính), quả bóng vàng (chính trị). Ông tung cả ba quả bóng lên không trung, bàn tay chuyển động nhanh nhẹn, giữ cho chúng không rơi.

Nhưng rồi, như thể cố tình, ông làm rơi quả bóng xanh. Một chú hề từ đâu lao ra, nhặt lấy nó và ném ngược lại cho ông. Quả bóng đỏ rơi, một chú hề khác lại xuất hiện, nhặt lấy. Cứ thế, cả sân khấu trở thành một cuộc hỗn loạn có tổ chức, nơi mỗi quả bóng rơi xuống lại được một nhân tố đối ứng nhặt lên, giữ cho màn trình diễn không sụp đổ.

“Các trò có hiểu không?” – giáo sư hét lên giữa tiếng vỗ tay. “Không thể kiểm soát biến đổi khí hậu bằng… một cái bảng Excel! Không thể kiểm soát TikTok bằng một cụ già gõ văn bản Word! Đa dạng chống lại đa dạng. Bạn muốn sống sót, bạn phải mở cả một rạp xiếc.”

📌 Ghi chú – Ashby’s Law of Requisite Variety

• Định nghĩa: Luật của W. Ross Ashby (1956): “Chỉ có đa dạng mới có thể kiểm soát được đa dạng.” Hệ thống kiểm soát phải có mức độ đa dạng hành vi ít nhất bằng hệ thống nó kiểm soát.
• Ý nghĩa: Muốn quản trị hiệu quả, tổ chức phải có đủ “sự linh hoạt” để đối ứng với môi trường phức tạp.
• Ứng dụng:
  • Quản trị → đội ngũ đa dạng kỹ năng mới quản lý được thị trường biến động.
  • Công nghệ → AI phải được train đủ phong phú để xử lý dữ liệu đa dạng.
  • Sinh thái → chỉ những hệ sinh thái có đủ loài mới chống chịu được biến động.
• Điểm mấu chốt: Nếu công cụ kiểm soát kém phong phú hơn môi trường, nó chỉ là trò xiếc thất bại.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)