Hội chợ đấu giá: Kẻ trước nói sao, kẻ sau làm vậy

Aria LeAria the Thought Lab

Hội chợ mở màn chưa đầy năm phút, người đầu tiên giơ bảng, người thứ hai giơ cao hơn chỉ vì… thấy hợp lý. Đến cuối buổi, chẳng ai nhớ họ đang đấu giá món gì — chỉ nhớ mình đã không muốn trông có vẻ chậm hơn người khác.

Tôi bước vào hội chợ đấu giá vào một buổi chiều oi bức. Không khí trong gian phòng lớn ngột ngạt, nhưng đám đông vây quanh sân khấu thì như bừng bừng sức sống. Người ta chen lấn, hò hét, tay cầm bảng số, mắt dán chặt vào những vật phẩm sắp được đưa ra.

Trên sân khấu, một người dẫn chương trình với bộ vest lấp lánh đứng trước chiếc micro, giọng nói của ông vang lên rõ ràng qua loa phóng thanh:
“Vật phẩm đầu tiên: một chiếc hộp đen. Ai trả giá đầu tiên?”

Đám đông im lặng. Mọi ánh mắt đổ dồn vào chiếc hộp đen trên bàn – một khối vuông bí ẩn, trông chẳng hề đặc biệt. Không có nhãn mác, không có gợi ý về những gì bên trong.

Một phút trôi qua, không ai lên tiếng. Rồi, từ phía cuối phòng, một gã đàn ông ngập ngừng giơ bảng:
“10 đồng!”

Ngay lập tức, một người khác đứng dậy:
“11 đồng!”

Và sau đó, một người thứ ba:
“12 đồng!”

Tôi đứng trong góc, quan sát cả cảnh tượng này. Điều kỳ lạ là, chẳng ai trong số họ hỏi chiếc hộp chứa gì. Họ chỉ nhìn nhau, copy số trước mặt, rồi cộng thêm một.

Cuối cùng, chiếc hộp đen được bán với giá 150 đồng. Khi người thắng cuộc nhận lấy hộp, tôi thấy ông ta mở ra và nhìn vào trong. Nhưng thay vì thất vọng hay tức giận, ông ta mỉm cười, cẩn thận đóng hộp lại, rồi bước đi.

Vật phẩm thứ hai được đưa ra.

Lần này, không còn gì bí ẩn. Người dẫn chương trình nâng cao món đồ để mọi người nhìn rõ: một chiếc giày rách, mất đế, dây buộc còn sờn.

Khán phòng ồ lên, nhưng không phải vì kinh ngạc – mà vì tò mò. Ai sẽ dám trả tiền cho thứ này?

Rồi điều không tưởng xảy ra. Một người ở hàng đầu tiên giơ bảng, hét lớn:
“5 đồng!”

Một giây im lặng. Sau đó, một người khác đứng dậy:
“6 đồng!”

Rồi một người nữa:
“7 đồng!”

Tôi không tin vào mắt mình. Chiếc giày rách, thứ mà đáng ra phải nằm ở bãi rác, giờ đây được đấu giá như báu vật. Giá cứ leo thang, từng bước một. Cuối cùng, nó được bán với giá… 300 đồng.

Tôi đứng lặng trong góc, cố gắng hiểu chuyện gì đang diễn ra. Một cô gái trẻ, đứng bên lề như tôi, kéo tay tôi thì thầm:

“Họ không mua đồ. Họ mua niềm tin rằng kẻ trước biết gì đó.”

Cô chỉ vào đám đông đang hò hét:
“Và niềm tin này thì lan ra như thác lũ. Một người làm, người sau copy, rồi người khác lại copy. Chẳng ai muốn nghĩ, chỉ cần nhìn người trước nghĩ gì là đủ.”

Khi hội chợ kết thúc, đám đông rời đi, tay xách nách mang những món đồ mà tôi chắc chắn không đáng giá một xu. Nhưng điều kỳ lạ là, họ không có vẻ thất vọng.

Một người đàn ông ôm chặt chiếc hộp rỗng, ánh mắt sáng bừng, nói với bạn mình:
“Tôi chắc chắn đây là món hời. Mọi người cũng mua mà.”

Một phụ nữ khác vuốt ve chiếc giày rách, cười mãn nguyện:
“Nếu họ trả giá cao thế, chắc chắn nó có giá trị đặc biệt.”

Tôi rời hội chợ, đầu óc nặng trĩu. Trước khi đóng cuốn sổ tay, tôi viết một dòng nguệch ngoạc:

“Đôi khi, giá trị không nằm trong vật phẩm, mà trong sự copy niềm tin tập thể.”

Kết cục?

Hiệu ứng dây chuyền thông tin không chỉ xảy ra trong một hội chợ đấu giá. Nó là một quy luật của xã hội. Chúng ta thường ra quyết định không phải dựa trên thông tin của chính mình, mà dựa trên hành vi của người đi trước.

Khi một người mua, người khác tin rằng người đầu tiên biết gì đó. Khi hai người mua, người thứ ba tin càng chắc chắn. Và cứ thế, cả đám đông bị cuốn vào một vòng lặp, nơi lý trí bị nhấn chìm trong dòng thác của niềm tin tập thể.

Trong thị trường tài chính, điều này tạo nên những bong bóng khổng lồ – nơi mọi người mua cổ phiếu vì thấy người khác mua, chỉ để cuối cùng nhận ra mình đang ôm một chiếc giày rách.

Trong xã hội, nó làm bùng nổ những phong trào, những trào lưu, những hashtag TikTok, mà ít ai dừng lại để hỏi: “Tại sao chúng ta làm điều này?”

Và đôi khi, nó khiến chúng ta mua những chiếc hộp rỗng, chỉ vì người khác đã làm thế.

Có những lúc ta không thật sự quyết định — ta chỉ nối tiếp người trước. Information cascade nghe có vẻ như hiện tượng của đám đông, nhưng thật ra nó xảy ra trong từng cuộc đối thoại nhỏ, từng ánh nhìn đồng thuận. Tôi từng ngồi trong một cuộc họp nơi tất cả đều gật đầu, và cảm giác an toàn ấy khiến tôi im lặng, dù trong đầu vẫn còn nghi ngờ. Không ai ra lệnh, nhưng không khí đã chọn hướng đi trước cả lời nói. Thế là ta bước theo, không vì tin, mà vì sợ bị tách khỏi nhịp chung. Sau này tôi nhận ra, mọi chuỗi lan truyền đều bắt đầu bằng một người dừng suy nghĩ chỉ vài giây. Từ đó, lý trí bị nhân bản, rồi mờ đi qua mỗi miệng người. Càng nhiều người nói “chắc chắn là đúng”, tôi càng thấy mình nên giữ lại chút hoài nghi, dù chỉ để nhắc rằng vẫn còn ai đó đang nhìn khác. Có lẽ dũng cảm bây giờ không phải là phản biện, mà là đủ tỉnh để không gật đầu theo quán tính.

Tôi nhớ một lần khác, không có cuộc họp nào, không có tập thể nào rõ ràng, chỉ là một bữa tối giữa bạn bè. Câu chuyện trôi đi nhẹ nhàng, ai cũng tỏ ra hiểu chuyện, cười đúng chỗ, gật đầu đúng nhịp. Có người nói một điều tôi biết là sai — nhỏ thôi, chẳng hại ai — và tôi cũng cười theo, để khỏi làm gãy không khí. Về sau, tôi không nhớ nổi chủ đề, chỉ nhớ cảm giác chộn rộn như vừa phản bội chính sự trung thực của mình. Khi người ta nói “thuận theo số đông”, tôi từng nghĩ đến những phong trào ồn ào, nhưng giờ tôi thấy nó diễn ra trong những khoảnh khắc bình thường nhất: khi ta chọn im lặng để giữ hoà khí, chọn đồng tình để khỏi lạc nhịp. Tôi không bị ép, tôi chỉ mệt — và sự mệt ấy đủ để đẩy tôi vào dòng chảy của những cái gật đầu. Hóa ra, information cascade không cần đám đông; chỉ cần một người từ bỏ ý nghĩ của mình đúng lúc nó còn yếu ớt nhất.

📌 Ghi chú – Information Cascades

Định nghĩa: Information Cascade xảy ra khi mọi người ra quyết định dựa trên hành vi của người trước, bỏ qua thông tin riêng của mình.
Nguồn gốc: Bikhchandani, Hirshleifer & Welch (1992).
Ứng dụng:
- Tài chính → bong bóng chứng khoán, khi mọi người mua chỉ vì thấy người khác mua.
- Xã hội → trend TikTok/hashtag lan rộng vì “ai cũng làm.”
- Chính trị → phong trào quần chúng lan như domino, ít ai kiểm chứng lý do.
Điểm mấu chốt: Lý trí cá nhân dễ bị nhấn chìm trong dòng thác tập thể.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.