Chúng tôi gọi nơi ấy là Khu bảo tồn đạo đức bán thời gian – bán thời gian vì ở đây, đạo đức không phải lúc nào cũng đi làm đủ ca. Nó làm việc linh hoạt, tùy theo cảm hứng, thời tiết và vị trí của sếp trong tòa nhà. Mỗi sáng, hàng trăm cá thể bước vào khu sinh thái này với ánh mắt sáng trong và thẻ nhân viên còn thơm mùi nhựa mới. Chỉ cần qua trưa, khi hệ tiêu hóa đã bắt đầu bận rộn và email bắt đầu nóng lên, các bản năng đạo đức nguyên thủy trỗi dậy: bảo vệ lãnh địa, tìm thức ăn cảm xúc, và đôi khi, cắn nhẹ đồng loại bằng lời góp ý “mang tính xây dựng”.

Trong hệ sinh thái ấy, điều đáng chú ý nhất không phải sự giả tạo, mà là sự ổn định đáng kinh ngạc của sự giả tạo. Không ai quá tốt, không ai quá xấu; tất cả đều đạt độ chín của đạo đức công sở – vừa phải, có chủ đích, dễ chịu và có thể nhân bản. Mọi hành vi đều được gói trong lớp ngôn ngữ trung tính: “chúng ta cùng học hỏi”, “đây chỉ là chia sẻ cá nhân”, “mọi ý kiến đều quý giá”. Những câu ấy, nếu đem phân tích thành phần, sẽ cho ra tỉ lệ 60% hòa khí, 30% né tránh và 10% hy vọng.

Theo ghi nhận, các cá thể trong khu bảo tồn có khả năng điều tiết cảm xúc vượt trội. Khi phải thiên vị, các sinh vật làm điều đó với nét mặt của người vừa quyên góp cho từ thiện. Khi phải né tránh trách nhiệm, họ sử dụng giọng điệu của một thiền sư. Mọi quyết định đều được bọc bằng ngôn ngữ nhẹ như mây, khiến bất công trôi qua như cơn gió. Nhờ vậy, khu bảo tồn luôn duy trì được nhiệt độ trung bình của tập thể – khoảng 25 độ cảm xúc, lý tưởng cho sự sinh sôi của thiện chí.

Điểm thú vị là loài người trong khu vực này dường như đã tiến hóa song song với các loài động vật họ quan sát ngoài kia. Nếu sư tử săn linh dương bằng tốc độ, thì loài người săn thiện cảm bằng EQ. Nếu chim công xòe đuôi để thu hút bạn tình, thì con người xòe nụ cười 360 độ để thu hút niềm tin. Cả hai đều tiêu hao năng lượng lớn, nhưng một bên được khen là tự nhiên, bên kia là chuyên nghiệp. Khoa học vẫn chưa xác định được bên nào sống thật hơn.

Với mục đích lưu trữ và nghiên cứu, nhóm khảo sát của chúng tôi đã lập nên một Sổ tay quan sát các loài sinh vật đạo đức – công trình sưu tầm kéo dài sáu “X” tháng, bao gồm 177 mẫu quan sát, 49 ghi chú hành vi và khoảng 312 cốc cà phê tiêu thụ. Dưới kính hiển vi xã hội học, các loài được chia thành năm họ chính, dựa trên bản năng sinh tồn đạo đức. Họ Ưu Ái Có Học sống theo cơ chế chọn lọc cảm xúc; họ Kế Toán Đạo Đức duy trì cân bằng bằng việc ghi chép công–tội; họ Bù Đắp Học phát triển khả năng quy đổi lỗi thành quà; họ Biện Minh Cấp Lãnh Đạo thống trị bằng lý do; và cuối cùng, họ Cân Bằng Mê Mẩn – loài hiền lành nhất, luôn nỗ lực làm trung gian hòa giải cho mọi sai lệch của nhân loại.

PHẦN 2 – NHỮNG LOÀI TIÊU BIỂU VÀ HÀNH VI SINH TỒN TRONG MÔI TRƯỜNG ĐẠO ĐỨC BÁN THỜI GIAN

Trang đầu tiên của Sổ tay quan sát ghi chú một câu ngắn: “Không có sinh vật nào hoàn toàn công bằng, nhưng nhiều loài cố gắng diễn tả công bằng rất đẹp.” Câu này được chọn làm kim chỉ nam cho chuyến khảo sát, vì quả thật, giữa rừng rậm của quan hệ xã hội, điều khiến con người đáng yêu không phải ở chỗ họ đúng, mà ở chỗ họ luôn cố tỏ ra tử tế. Dưới đây là năm loài nổi bật trong hệ sinh thái này, được ghi chép theo thứ tự xuất hiện nhiều nhất trong môi trường công sở.

Favor sapiens – Người Ưu Ái Có Học.

Đây là loài được xem là hình mẫu tiến hóa thành công nhất trong thế giới hiện đại. Dấu hiệu nhận biết: dáng đi tự tin, giọng nói trầm, ánh mắt biết tìm camera đúng góc. Favor sapiens là loài có khả năng tạo thiện cảm với cấp trên gần như bẩm sinh. Trong tự nhiên, loài này không dùng bạo lực mà sử dụng sự tương đồng có kiểm soát – một chiến thuật đạo đức mềm. Khi gặp người quyền lực, họ nói “em cũng từng nghĩ vậy”, còn khi gặp người yếu thế, họ nói “em hiểu cảm giác của anh.” Khả năng đồng pha này giúp loài này sinh tồn trong hầu hết môi trường. Nhiều nghiên cứu chỉ ra, chỉ số EQ của loài này cao đến mức có thể cảm nhận được nhiệt độ của bầu không khí trong phòng họp bằng da tay. Tuy nhiên, điểm yếu của Favor sapiens là phụ thuộc vào “ánh sáng của người khác” – nếu sếp nghỉ phép quá lâu, sinh vật này dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng đạo đức tạm thời.

Moral Accountant – Kế Toán Đạo Đức.

Một loài có thói quen ghi chép tỉ mỉ, thường xuyên so sánh “ai đã giúp ai, ai đã nợ ai, ai cần được bù lại.” Trong môi trường văn phòng, Moral Accountant luôn tự coi mình là kho dữ liệu trung tâm của công lý vi mô. Khi mắc lỗi, chủng loài này nhanh chóng làm điều tốt gấp đôi, tin rằng vũ trụ sẽ tự cân đối tài khoản đạo đức. Nếu thiên vị ai đó, họ lập tức viết status khen người khác để cân bằng cảm xúc. Mọi hành vi đều nằm trong bảng tính nội tâm, chia thành hai cột: Sai – Có thể sửa bằng việc tốt tương đương. Nhiều mẫu vật còn phát triển khả năng thuyết phục bản thân rằng “mọi sai lầm đều có ROI đạo đức.” Vấn đề duy nhất: khi bù trừ quá nhiều, loài này thường bị kiệt sức vì phải duy trì hệ thống hạch toán cảm xúc 24/7.

The Compensator – Nhà Bù Đắp Học.

Một loài thân thiện, nhanh nhẹn, hoạt động chủ yếu bằng quà và lời mời cà phê. The Compensator tin rằng mọi tổn thương đều có thể chữa lành bằng “voucher tình cảm”. Thay vì xin lỗi, họ gửi ly trà sữa. Thay vì sửa lỗi, họ gọi ship hoa. Thế giới của loài này là chuỗi giao dịch cảm xúc, nơi lòng tốt được quy đổi bằng phần thưởng có thể cầm nắm. Dù vậy, không thể phủ nhận rằng, trong các thời kỳ căng thẳng tập thể, The Compensator chính là tác nhân giúp xã hội tạm thời không nổ tung. Loài này duy trì hòa bình bằng cách khiến người khác no bụng/no cảm xúc. Một nghiên cứu phụ cho thấy: xác suất tha thứ tăng 35% nếu lỗi được kèm theo đồ ăn. Có lẽ đó là lý do vì sao The Compensator thường tiến hóa thành giám đốc nhân sự, sinh vật có năng lực quản trị niềm vui bằng ngân sách.

Justifier Rex – Loài Biện Minh Cấp Lãnh Đạo.

Nếu Favor sapiens là nghệ sĩ, thì Justifier Rex là chính trị gia bẩm sinh. Loài này thống trị hệ sinh thái bằng khả năng ngôn từ: câu “vì lợi ích chung” của họ có sức mạnh như bùa phép. Không có hành vi nào không thể được biện minh, chỉ có hành vi chưa được kể đúng giọng. Justifier Rex sống dựa trên kỹ năng kể chuyện; mỗi lần sai lệch, loài này lại viết lại chương mới cho câu chuyện tập thể. Người khác xin lỗi, họ “lý giải”. Người khác lúng túng, họ “định hướng lại.” Nhờ đó, Justifier Rex thường sống rất lâu, được tôn trọng, thậm chí đôi khi được mời chia sẻ trong hội thảo về “giá trị cốt lõi”. Tuy nhiên, hệ sinh thái cần cẩn trọng: nếu loài này sinh sôi quá mức, không khí đạo đức sẽ giảm nồng độ oxy nhanh chóng.

Homo Balance-Seeker – Người Mê Cân Bằng.

Đây là loài hiền nhất trong khu bảo tồn – hiền đến mức có thể tự xin lỗi thay cho người khác. Balance-Seeker ghét xung đột, yêu hòa khí và tin rằng “mọi chuyện đều có hai mặt”. Trong cuộc họp, khi không ai nói gì, họ sẽ nói “chúng ta hãy nghe nhau thêm chút nữa.” Dù nói bằng giọng ôn hòa, trong lòng họ thường sôi sục nỗi mệt mỏi sinh học do hấp thụ cảm xúc dư thừa của đồng loại. Nhiều Balance-Seeker đã tiến hóa cơ chế phòng vệ đặc biệt: “cười nhẹ và duyên khi muốn hét lên”. Dù vậy, loài này có vai trò quan trọng trong cân bằng chu trình đạo đức. Khi những loài khác gây biến động, họ là người quét lại bàn, pha ấm trà, và khiến cả khu bảo tồn nhớ rằng thế giới vẫn còn dễ thương.