Lý thuyết cảm tính

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Sổ tay vận hành
Peripheral Territories — The Unsystematic Zone
Lý thuyết cảm tính

Bài 3: Công việc: sân khấu thay cho nhà máy

Aria LeAria the Thought Lab

Series: The Business of Being Human - The Subtle Art of Selling the Self (Accidentally)

Loạt bài: Nghề kinh doanh mang tên con người – Nghệ thuật tinh tế của việc tự bán chính mình, một cách vô tình thôi.

Existing has become a full-time job. Some of us just forgot to clock out.

Đây là khu chuyên đề về nghề kinh doanh mang tên con người — nơi ta làm việc, yêu, nghĩ, và tự quảng bá chính mình như một thương hiệu mini có KPI cảm xúc. Không ai ép ta phải “tỏa sáng,” ta chỉ tự giác… thắp đèn cho mọi người dễ thấy ta hơn.

Các bài viết ở đây không phê phán, không hướng dẫn “cách sống thật,” chúng chỉ ghi lại những khoảnh khắc loài người lỡ bán chính mình trong lúc cố tồn tại. Tất cả đều “vô tình thôi” – giống như đăng một bức ảnh “tôi vô tư nè” và dành mười phút chọn filter.

Không có ai đứng ngoài cuộc. Chúng ta đều là nhân viên của chính mình, đang cố duy trì doanh nghiệp mang tên: Tôi vẫn ổn.

Đọc chậm. Không cần đồng ý, chỉ cần bật cười nhỏ khi nhận ra bạn cũng trong ngành này.

Khi công việc hóa thành sân khấu – màn trình diễn không hạ màn

Có người đã từng nửa đùa nửa thật rằng, trong thời đại này, ta không còn “đi làm” như những thế hệ trước, mà là “đi diễn có lương”. Câu đùa ấy, như mọi câu đùa hay, khiến ta lạnh sống lưng vì nó đúng đến từng chi tiết. Bởi lẽ, khi xã hội công nghiệp lùi dần vào dĩ vãng, những nhà máy ồn ào, những dây chuyền sản xuất không hề biến mất, mà chỉ lặng lẽ chuyển vào trong đầu mỗi người. Thay vì lắp ráp sản phẩm hữu hình, ta miệt mài lắp ráp chính bản thân: tối ưu hiệu suất, nâng cấp kỹ năng, theo dõi từng chỉ số năng lượng, đếm bước chân, đo cảm xúc, đánh giá mục tiêu. Mỗi sáng, ta tự chấm công chính mình, tự thưởng cho mình một ly cà phê “xứng đáng”, rồi không quên đăng một dòng trạng thái xác nhận: “Vẫn đang cố gắng.” Tưởng như khi không còn ai kiểm soát, ta sẽ tự do hơn, nhưng hóa ra ta chỉ đổi một người quản lý hữu hình thành hàng nghìn ánh nhìn tưởng tượng – những đôi mắt vô hình luôn chờ ta tự báo cáo, tự kiểm điểm, và tự diễn giải mọi nỗ lực của bản thân.

Lao động biểu diễn – khi hiệu suất trở thành tiết mục

Thời của cha mẹ, công việc gắn liền với vật thể hữu hình: họ tạo ra những thứ có thể cầm nắm, sờ thấy – chiếc bàn, cái áo, con đường, ngôi nhà, từng bức tường, từng viên gạch. Thành quả của họ rõ ràng, hiện hữu và bền vững. Còn chúng ta – thế hệ làm việc giữa những màn hình, phím bấm, hệ thống số hóa – lại tạo ra những thứ chỉ có thể đếm bằng dữ liệu: một file báo cáo, một email, một dòng trạng thái, một khoảnh khắc “cảm giác mình đang làm việc có ý nghĩa”. Nhưng “ý nghĩa” lại là khái niệm dễ bay hơi nhất của thế kỷ 21 – nó có thể bốc hơi ngay sau khi vừa được chia sẻ, vừa được “like”, vừa được “reaction”. Vì thế, con người hiện đại không chỉ làm việc để hoàn thành nhiệm vụ, mà còn để được nhìn nhận, được chứng thực, được thấy là đang làm việc. Công việc trở thành một màn trình diễn công cộng về sự chăm chỉ, về tinh thần cầu tiến, về hình ảnh một người luôn “on”. Trong văn phòng, người ta học cách gõ bàn phím mạnh hơn một chút để trông bận rộn hơn; trong nhóm online, ai trả lời tin nhắn muộn năm phút bị xem là thiếu trách nhiệm; ngay cả khi làm từ xa, ta vẫn phải cho thế giới biết rằng mình “đang on” – không chỉ trực tuyến mà còn trong cuộc sống, trong mọi khoảnh khắc. Tâm lý học xã hội gọi đây là performative productivity – năng suất biểu diễn. Giống như đèn sân khấu, càng sáng thì càng nóng, càng nhiều người quan sát thì càng áp lực. Người ta kiệt sức không phải vì công việc quá nhiều, mà vì ánh sáng không bao giờ tắt, vì kỳ vọng không bao giờ nghỉ, vì những tràng pháo tay tưởng tượng không ngừng vang lên trong tâm trí.

Nền kinh tế của sự tự bóc lột – khi đam mê trở thành caffeine của kiệt sức

Nhà triết học Byung-Chul Han từng gọi thời đại này là xã hội thành tựu, nơi con người không còn bị ép làm, mà tự ép mình phải làm nhiều hơn, nhanh hơn, sáng tạo hơn. Không còn ai quát “làm đi”, mà chính ta thì thầm trong lòng: “Cố thêm chút nữa, vẫn chưa hết sức đâu.” Ta tin rằng đam mê là thuốc giải cho mệt mỏi, trong khi thực chất, nó lại là caffeine của kiệt sức – càng đam mê, càng dễ tự nguyện làm việc quá sức, càng khó rời khỏi vòng quay tự bóc lột. Kinh tế học từng phân biệt giữa lao động sản xuất (tạo ra vật chất) và lao động dịch vụ (tạo ra giá trị vô hình). Nhưng ngày nay, xuất hiện một loại lao động thứ ba: lao động trình diễn, nơi sản phẩm không còn quan trọng bằng hình ảnh của chính người sản xuất. Một lập trình viên giỏi không chỉ cần viết code tốt, mà còn cần xây dựng thương hiệu cá nhân để code của mình được chú ý; một giảng viên không chỉ giảng dạy, mà còn phải “truyền cảm hứng”, phải tạo ra các kênh chia sẻ để được biết đến; một nghệ sĩ không chỉ sáng tạo, mà còn phải biết giữ tương tác, chăm chút hình ảnh, duy trì sự hiện diện. Thị trường tưởng thưởng cho năng lượng, cho sự linh hoạt, cho thái độ tươi cười dẻo miệng hơn là cho kết quả thực tế. Càng tươi cười, càng biết “nhấn nhá”, càng dễ được khen là “có thái độ chuyên nghiệp”. Thế là, công việc – lẽ ra là nơi con người đóng góp – lại trở thành sân khấu để con người diễn tả đóng góp, để mỗi cá nhân không ngừng chứng minh mình xứng đáng được chú ý.

Cái bẫy của tự do – khi động lực nội tâm trở thành người giám sát khắc nghiệt nhất

Ngày xưa, sếp kiểm soát giờ vào ra, điểm danh từng phút. Ngày nay, ta tự kiểm soát chính mình bằng ứng dụng đếm giờ, bảng KPI, các chỉ số đo lường hiệu suất, cùng cơn ám ảnh “phát triển bản thân” không hồi kết. Con người từng đấu tranh để giành lấy tự do, nhưng rồi lại tự nguyện ký hợp đồng vô thời hạn với “động lực nội tâm”. Freud có lẽ sẽ thở dài: ta đã thay siêu ngã xã hội bằng siêu ngã năng suất, không còn mặc cảm tội lỗi vì vi phạm đạo đức, mà vì không hoàn thành deadline, không tối ưu hóa thời gian, không “đủ” bận rộn. Khi không làm gì, ta cảm thấy trống rỗng, như thể không còn được phép tồn tại, không còn lý do để tự hào về bản thân. Một nghiên cứu của Đại học Stanford năm 2022 cho thấy hơn 70% nhân viên làm việc từ xa cảm thấy “tội lỗi khi nghỉ” – không phải vì sợ mất việc, mà vì sợ mất hình ảnh về chính mình như một người chăm chỉ, bận rộn và đáng giá. Con người hiện đại nghỉ ngơi bằng cách chuyển sang dự án cá nhân, tham gia khóa học mới, xây dựng thương hiệu cá nhân, cập nhật hồ sơ LinkedIn. Ngay cả thiền, yoga hay đọc sách cũng được tính như nhiệm vụ cần hoàn thành, như một thành tựu cần báo cáo. Cái bẫy của tự do là ở chỗ: ta không còn biết đâu là giới hạn giữa “được sống” và “phải sống cho ai đó xem”.

Mạng xã hội – văn phòng mở của thế kỷ 21

Mạng xã hội đã biến công việc thành một cuộc thi trình diễn liên tục, nơi mỗi thành tích, mỗi dự án hoàn thành không còn khép lại bằng một lời cảm ơn giản dị, mà bằng một bài đăng “cảm xúc lẫn lộn sau hành trình nỗ lực”. Khi cả thế giới có thể xem, ta không chỉ làm việc, ta đang làm việc trước công chúng. Và như mọi nghệ sĩ, ta sống trong nỗi lo thường trực rằng khán giả sẽ chuyển kênh, rằng sự chú ý sẽ tiêu tan, rằng hào quang sẽ nhạt dần. Thuật toán thưởng cho ai năng động, hệ thống thưởng cho ai chịu đựng, xã hội thưởng cho ai trông hạnh phúc. Và chính ta – kẻ vừa là diễn viên, vừa là đạo diễn, vừa là khán giả khó tính nhất của chính mình – nhiều lúc không còn biết khi nào màn biểu diễn thật sự kết thúc, không biết đâu là ranh giới giữa bản gốc và bản sao, giữa chân thành và trình diễn.

Triết học của cái bàn làm việc – bàn thờ của bản ngã chuyên nghiệp

Cái bàn – biểu tượng của lao động từ thời xa xưa – giờ không chỉ là nơi làm việc, mà còn là bàn thờ của bản ngã chuyên nghiệp. Ta sắp xếp lên đó mọi tín vật của năng suất: laptop luôn mở, cốc cà phê với slogan truyền cảm hứng, sổ tay ghi chi chít kế hoạch, thậm chí cả những vật dụng “tối giản” để chứng minh mình “biết sống chậm”. Ta thắp nến ảo dưới dạng ánh đèn bàn, đôi khi cầu mong ngày mai sẽ có thêm chút “flow”, thêm chút động lực mới. Công việc đã trở thành một nghi thức tâm linh: không ai thật sự tin nó cứu rỗi, nhưng ai cũng sợ ngừng, sợ một ngày không còn được “bận rộn”, không còn được nhắc tên trong dòng chảy thành tựu. Nếu Karl Marx sống lại, ông sẽ ngạc nhiên nhận ra giai cấp vô sản đã tuyệt chủng, thay vào đó là giai cấp tự-khai-thác: những người lao động không cần ông chủ để bị bóc lột, vì họ đã trở thành ông chủ khắt khe nhất của chính mình. Còn nếu Camus chứng kiến, ông có thể viết lại Huyền thoại Sisyphus: người đàn ông kia không còn đẩy tảng đá, mà cập nhật tiến độ tảng đá từng giờ trên Slack, báo cáo lên Google Sheet, chờ “reaction” từ đồng nghiệp.

Kết – khi công việc trở thành bản sắc, và quyền được… ngừng diễn

Người ta từng hỏi “Anh làm nghề gì?” để biết anh đóng góp gì cho xã hội. Giờ đây, câu hỏi ấy nhằm xác định anh là ai, anh thuộc về đâu, anh có đáng nể không. Công việc không còn là phương tiện để sống, nó đã trở thành danh tính, là tấm thẻ căn cước hiện sinh. Nghỉ việc trở thành khủng hoảng bản sắc; “được nghỉ phép” lại mang cảm giác như đang lén sống. Có lẽ, đó là lý do sâu xa khiến ta thấy mệt: ta không chỉ làm để sống, mà làm để chứng minh rằng mình xứng đáng được sống, xứng đáng được công nhận. Và khi ánh đèn sân khấu tắt, khi không còn tiếng vỗ tay, ta lúng túng chẳng biết phải nhìn về đâu – về khán giả, về màn hình, hay về chính mình. Nhưng có lẽ, hy vọng nhỏ vẫn nằm ở đó: trong khoảnh khắc ta quên đo, quên báo cáo, quên diễn – và chỉ đơn giản làm một điều gì đó không cần được khen, không cần được chia sẻ, không cần được chú ý. Khi ấy, công việc trở lại đúng bản chất của nó: một chuyển động chân thật, không cần khán giả, không cần ánh sáng sân khấu. Bởi đôi khi, điều khó nhất không phải là làm việc cho tốt, mà là cho phép mình ngừng diễn mà vẫn cảm thấy mình còn tồn tại, vẫn biết mình là ai, vẫn tin rằng giá trị của mình không đến từ những tràng pháo tay, mà từ chính sự chân thành trong từng việc nhỏ mỗi ngày.

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Welcome to the edge of the map.
The theories have gone home to rest; emotions are running the night shift.

Đây là vùng ngoại biên của Phòng thí nghiệm – nơi mọi giả thuyết được viết ra khi đã quá khuya, và/hoặc tâm trạng bị ảnh hưởng bởi thời tiết, và/hoặc caffeine lên tiếng thay cho lý trí, và các nguyên tắc học thuật lặng lẽ… đi ngủ.

Những gì bạn đọc không phải hướng dẫn, không phải chân lý, và chắc chắn không có hiệu lực thi hành. Chúng chỉ là những suy nghĩ lạc đường – nhưng ít ra, chúng biết kể chuyện.

Ở đây, mỗi bài viết là một thí nghiệm tâm trạng: nửa triết học, nửa cảm xúc, và phần còn lại là sự ngẫu hứng của một người vẫn chưa biết mình đang chứng minh điều gì.

Nếu bạn vô tình thấy điều gì đúng, hãy coi đó là một tai nạn thú vị. Nếu thấy sai, có thể nó đúng vào hôm qua. Và nếu thấy hợp lý — xin lỗi, có lẽ tôi đã làm nó chưa đủ lộn xộn.

⚠️ Hướng dẫn an toàn

Đọc chậm, đừng nuốt vội.
Không áp dụng vào đời thật (trừ khi bạn thích rủi ro triết học).
Mọi phản ứng phụ – cười, ngẫm, hoặc thấy mình hơi kì – đều nằm trong dự kiến.

Nói ngắn gọn: đây là phòng thí nghiệm cảm xúc không được cấp phép. Nếu bạn bước vào, hãy mang theo trí tò mò và tinh thần tự chịu trách nhiệm. Vì đôi khi, cách duy nhất để hiểu đời là để nó hết logic một lúc.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)

Không có gì là cuối cùng.

Đó mới là ý nghĩa.

Khởi nguyên
Khung tư duy
Sổ tay vận hành
Phòng thí nghiệm

“Mỗi sai lầm là một điểm dữ liệu mới.”
“Phòng Thí Nghiệm không hứa mang lại chân lý. Nó chỉ hứa… những cuộc thử nghiệm.”

letrieuhoanganh@gmail.com
+84 984332210