Ngày 1.
Tôi vừa đưa ra một quyết định tưởng như thiên tài: giảm giá pizza 50% để hút khách.

Hệ quả cấp 1: Thành công rực rỡ. Quán đông nghịt người. Họ xếp hàng dài ra tận cửa, cười nói rôm rả, tay cầm những chiếc hộp pizza thơm phức. Tôi đứng sau quầy, vỗ tay tự chúc mừng mình. “Tôi đúng là một thiên tài kinh doanh.”

Ngày 12.
Niềm vui không kéo dài lâu.

Hệ quả cấp 2: Những khách quen trước đây từng yêu thích pizza của tôi giờ chỉ còn ăn khi có giảm giá. Các ngày thường – ngày tôi bán giá gốc – quán trống trơn, chỉ còn tôi và nhân viên ngồi gác cằm nhìn đồng hồ.

“Chuyện gì đang xảy ra?” Tôi tự hỏi. Nhưng chưa kịp nghĩ ngợi thêm, chuỗi domino đã tiếp tục.

Ngày 36.
Hệ quả cấp 3: Đối thủ trong thành phố cũng bắt đầu giảm giá để cạnh tranh. Không chỉ một, mà tất cả các quán pizza đều lao vào cuộc chiến giảm giá. Cả thành phố giờ đây nghiện pizza rẻ.

Nhưng giá rẻ không cứu được ai. Những ngày giảm giá, quán đông nghịt, nhưng lợi nhuận chẳng còn là bao. Những ngày không giảm giá, mọi quán đều vắng khách. Đến cuối cùng, cả ngành pizza lỗ nặng.

Tôi nhìn chuỗi domino đổ rầm rầm, từng viên nối tiếp nhau, và nhận ra mình không còn là người chơi. Tôi chỉ là một quân domino trong trò chơi này.

Ngày 87.

Tôi đọc báo và thấy chính quyền vừa đưa ra quyết định lớn: xây thêm đường cao tốc để giảm tắc nghẽn giao thông.

Hệ quả cấp 1: Ban đầu, xe cộ chạy nhanh hơn, mọi người cảm thấy thoải mái. Những bức ảnh trên mạng xã hội cho thấy con đường mới sáng bóng, rộng rãi, như một lời hứa hẹn về một tương lai không còn kẹt xe.

Nhưng tôi đã học được bài học từ chuỗi domino pizza của mình. Tôi biết phải chờ để xem những viên domino tiếp theo.

Hệ quả cấp 2: Người dân, thấy đường cao tốc mới thoáng đãng, bắt đầu mua thêm xe.

Hệ quả cấp 3: Một năm sau, tắc nghẽn quay trở lại, lần này còn tệ hơn trước. Đường cao tốc mới không giải quyết được vấn đề, mà chỉ đẩy nó lên một cấp độ mới.

Tôi gấp tờ báo lại, lặng lẽ thở dài. “Họ chỉ nhìn thấy viên domino đầu tiên.”

📌 Ghi chú – Second-Order Thinking

• Định nghĩa: Second-Order Thinking là tư duy tính đến hệ quả cấp 2–3 của quyết định, thay vì chỉ nhìn kết quả tức thì.
• Ý nghĩa: Mọi hành động đều có “side effects” không ngờ. Không tính đến = tự hại mình.
• Ứng dụng:
  • Kinh tế → in thêm tiền (cấp 1: có tiền, cấp 2: lạm phát, cấp 3: khủng hoảng).
  • Chính trị → chính sách cứu trợ (cấp 1: ổn định, cấp 2: lệ thuộc, cấp 3: sụp đổ).
  • Kinh doanh → marketing giảm giá (cấp 1: khách đông, cấp 2: mất giá trị, cấp 3: ngành lụi).
• Điểm mấu chốt: Đừng dừng ở domino đầu tiên. Coi chừng chuỗi tiếp theo.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)