Giáo sư Loạn Tư Duy bước vào lớp, tay cầm viên phấn như cầm một cây đũa thần, ánh mắt rực lên thứ năng lượng khó đoán. Không một lời chào hỏi, ông bước thẳng tới bảng đen, vẽ một vòng tròn lớn, rồi chia nó thành bốn ô méo mó, như thể ông vừa vẽ xong bản đồ của một thế giới kỳ dị.

“Đây không phải sơ đồ,” ông bắt đầu, giọng vang lên như tiếng chuông trong căn phòng im lặng. “Đây là bản đồ sống. Ai dám bước vào, sẽ không ra được với cùng một bộ não.”

Ô đầu tiên: Simple.
Giáo sư chỉ vào ô đầu tiên, nơi ông ghi chữ “Simple” bằng nét phấn mỏng.

“Đây là nơi mọi thứ dễ như nấu cơm bằng nồi điện. Bấm nút, đợi, cơm chín. Ở đây, thế giới vận hành như một cỗ máy đơn giản. Ngươi chỉ cần làm theo đúng quy tắc, và mọi thứ sẽ ổn thỏa. Best practice – cứ làm cái tốt nhất đã được chứng minh.”

Ông dừng lại, nhìn quanh lớp, rồi hạ giọng, như thể đang cảnh báo:
“Nhưng đây cũng là nơi nguy hiểm nhất, vì khi ngươi tưởng rằng mọi thứ đều đơn giản như nồi cơm điện, đó chính là lúc ngươi đi lạc. Đừng bao giờ quên rằng không phải tất cả đều là cơm chín chỉ sau một nút bấm.”

Ô thứ hai: Complicated.
Giáo sư chỉ sang ô thứ hai, nơi chữ “Complicated” được viết đậm hơn một chút.

“Đây là thế giới của những chiếc máy bay. Mọi thứ đều có quy trình, nhưng phức tạp hơn nhiều. Ngươi cần kỹ sư, cần chuyên gia, cần checklist. Ở đây, chuyên gia là vua. Không ai có thể tự mình làm được, nhưng nếu có đủ kiến thức và quy tắc, ngươi vẫn có thể bay lên trời.”

Ông mỉm cười thoáng qua, nhưng ánh mắt vẫn nghiêm nghị:
“Nhớ rằng, chỉ cần một con ốc lỏng, cả máy bay sẽ rơi. Và điều đó, các trò không thể dự đoán trước.”

Ô thứ ba: Complex.
Khi ngón tay ông chuyển sang ô thứ ba, cả lớp dường như nín thở. Chữ “Complex” được viết nghiêng, như thể chính nó cũng đang chao đảo trong mê cung.

Giáo sư cười man dại, cầm viên phấn như đang cầm một con dao găm:
“Đây là rừng rậm. Mỗi bước chân ngươi đi, một biến mới xuất hiện. Không có quy tắc cố định, không có bản đồ. Chỉ có thử và sai. Probe – sense – respond. Thử nghiệm, cảm nhận, rồi phản hồi.”

Ông dừng lại, ánh mắt sáng lên như đang kể một câu chuyện kinh dị:
“Nhưng điều nguy hiểm nhất ở đây là gì, các trò biết không? Mỗi sai lầm ngươi mắc phải lại đẻ ra một con đường mới. Và khi ngươi quay đầu lại, ngươi sẽ nhận ra rằng… ngươi đã trở thành cư dân của rừng. Ngươi không còn biết mình đang ở đâu, hoặc làm sao để thoát khỏi đây.”

Ô thứ tư: Chaotic.
Giáo sư dừng lại lâu hơn khi đến ô cuối cùng. Ông viết chữ “Chaotic” bằng một nét mạnh đến mức viên phấn gãy đôi.

“Ở đây, không có quy tắc. Không có thời gian để suy nghĩ. Chỉ có lửa, tiếng la hét, và những quyết định điên cuồng. Nhà cháy, người chạy, chó sủa. Và điều duy nhất ngươi có thể làm là… hành động ngay lập tức. Act – sense – respond. Cứ làm trước, rồi tính sau. Ai chần chừ, ai dừng lại để đợi bản đồ, người đó sẽ hóa tro tàn.”

“Thưa thầy, còn trung tâm?”

Câu hỏi vang lên từ một góc lớp, giọng run rẩy nhưng tò mò. Giáo sư dừng lại, rồi từ từ quay lại bảng. Ông vẽ một chấm đen nhỏ giữa mê cung, nét vẽ của ông chậm rãi đến kỳ lạ.

“Đây,” ông nói, giọng trầm xuống, “là nơi nguy hiểm nhất. Confused. Ở đây, ngươi không biết mình đang ở đâu. Ngươi không biết mình đang ở Simple hay Chaotic, không biết nên làm theo quy tắc hay nên hành động ngay. Ngươi chìm trong ảo tưởng rằng mình hiểu, nhưng thực ra ngươi không hiểu gì cả. Và đó chính là nơi mọi chiến lược thất bại.”

Lần đầu nghe về Cynefin, tôi tưởng nó là một lý thuyết nữa, kiểu công cụ phân loại giúp ta hiểu mọi thứ. Nhưng càng đọc, tôi càng thấy nó giống một tấm gương soi cách tôi phản ứng với hỗn loạn. Đời không chia vùng gọn như sơ đồ: rõ ràng, phức tạp, rối rắm, hỗn loạn — mà chuyển qua lại liên tục, như sóng. Tôi từng cố hiểu hết mọi thứ, lập kế hoạch trong vùng đáng ra chỉ nên quan sát. Kết quả là tôi kiệt sức, không vì vấn đề quá khó, mà vì tôi ép bản thân phải có “câu trả lời đúng” ở chỗ đáng ra chỉ cần im lặng. Cynefin dạy tôi điều đơn giản mà đáng xấu hổ: có những chuyện không cần phân tích, chỉ cần chứng kiến. Khi tôi dám để sự rối rắm diễn ra mà không chen vào, nó thường tự tìm lại hình dạng. Giờ, mỗi khi mọi thứ bắt đầu loạn, tôi chỉ hỏi: “Mình đang ở vùng nào?” — không phải để gắn nhãn, mà để nhớ rằng hỗn loạn không phải kẻ thù, nó là phần tất yếu của chuyển động.

📌 Ghi chú – Cynefin Framework

• Định nghĩa: Khung phân loại môi trường quyết định do Dave Snowden phát triển (1999): Simple, Complicated, Complex, Chaotic (+ Confused).
• Ý nghĩa: Giúp nhà lãnh đạo chọn cách tiếp cận phù hợp: best practice (Simple), expert analysis (Complicated), probe–sense–respond (Complex), act–sense–respond (Chaotic).
• Ứng dụng:
  • Quản trị khủng hoảng → phân biệt “chaotic” (hành động ngay) vs “complex” (thử nghiệm).
  • Kinh doanh → biết lúc nào nên nghe chuyên gia, lúc nào nên thử nghiệm.
  • Chiến lược → tránh áp dụng công cụ đơn giản cho vấn đề phức tạp.
• Điểm mấu chốt: Không có một bản đồ chung. Mỗi môi trường = một mê cung riêng.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)