Chào mừng bạn đến với Ngôi làng KPI, một vùng đất nhỏ nơi cuộc sống con người được đo đếm bằng những cột số lạnh lùng hơn cả buổi sáng mùa đông. Ở đây, chẳng ai hỏi nhau: “Hôm nay anh thấy vui không?” mà chỉ hỏi: “Tháng này anh đạt bao nhiêu phần trăm chỉ tiêu?” Cảm xúc, tình yêu, hay sự bình yên đều không nằm trong danh mục cần theo dõi — chỉ có con số mới được xem là thật.

Mỗi tháng, trưởng làng lại bước ra giữa quảng trường với vẻ mặt tự hào như vừa phát minh ra hạnh phúc. Ông dán lên tấm bảng lớn trước cổng làng một bản báo cáo mới, in đậm bằng mực đỏ:

“Số bông hoa nở: 10.000. Số nụ cười: 5.000. Số ngày nắng: 28/30.”

Người dân tụ tập lại, ngẩng đầu nhìn lên bảng như đang ngắm pháo hoa, rồi vỗ tay rào rào.

“Chúng ta thật hạnh phúc! Nhìn kìa, số đẹp thế cơ mà!”

Không ai hỏi những con số ấy đến từ đâu, có ai đếm thật không, hay ai đó chỉ ngồi đoán trong một buổi chiều buồn. Ở ngôi làng KPI, chỉ cần thứ gì được viết lên bảng, thì nó nghiễm nhiên trở thành sự thật. Người ta dần học cách sống không phải để cảm thấy tốt, mà để trông có vẻ tốt. Không ai muốn thật sự hạnh phúc, họ chỉ muốn KPI hạnh phúc của mình đủ cao để được ghi nhận.

Ban đầu, mọi chuyện trông khá ổn. Dân làng thi nhau trồng hoa quanh nhà, không phải vì thích hoa, mà vì biết hoa nở sẽ được ghi vào báo cáo. Họ đua nhau trang trí, cắm chậu, sơn hàng rào, làm sạch sân. Cả ngôi làng rực rỡ trong sắc màu nhân tạo của nỗ lực — thứ nỗ lực không hẳn xuất phát từ niềm vui, mà từ sợ bị xếp hạng thấp. Từ trên cao nhìn xuống, nơi ấy như phiên bản đời thực của trò chơi The Sims: đẹp đẽ, gọn gàng, nhưng kỳ lạ ở chỗ chẳng ai mỉm cười thật lòng.

Rồi một điều vốn dĩ luôn xảy ra trong mọi nền văn minh dựa trên KPI bắt đầu manh nha: con người tìm ra cách lách luật. Khi phần thưởng gắn liền với con số, con người không còn làm vì giá trị, mà vì kết quả được ghi chép lại. Và thế là, cuộc đua “tối ưu hóa hạnh phúc” khởi động.

Đầu tiên là hoa giả. Những bông hoa nhựa plastic được nhập về từ thành phố, rực rỡ, bền bỉ và… không cần tưới. Từng nhà thi nhau cắm hoa giả quanh sân, rải dọc lối đi, phủ cả quảng trường. Nhìn từ xa, ngôi làng rực lên như một tấm bưu thiếp mùa xuân, hoa nở suốt ngày đêm. Ai đi qua cũng trầm trồ: “Đẹp quá! Đúng là làng năng suất cao!” Không ai nhắc đến mùi nhựa cháy phả lên từ xưởng sản xuất bí mật ở cuối làng, nơi người ta đúc khuôn bông hoa và gọi đó là “sáng kiến cộng đồng.” Ban đêm, khói nhựa cuộn lên như sương mù nhân tạo, phủ lên bầu trời thứ ánh sáng mờ mịt và mùi khét của tham vọng.

Tiếp theo, “dịch vụ nụ cười thuê” ra đời. Một nhóm trẻ con được tuyển chọn kỹ càng — răng trắng, má hồng, cười đều — ngồi ở chợ từ sáng đến tối, cười liên tục để tăng chỉ số “nụ cười bình quân đầu người.” Chúng được trả lương theo giờ, và có cả “quản lý cười” theo dõi hiệu suất. Khi mặt đứa trẻ cứng đờ vì mỏi cơ, người ta động viên: “Cố lên, con đang làm cho làng mình hạnh phúc hơn!” Người lớn đi ngang, chỉ tay vào lũ trẻ, bảo với nhau: “Đấy, KPI cười của chúng ta hôm nay cao lắm. Ghi vào báo cáo đi.” Không ai hỏi bọn trẻ có vui thật không; nụ cười giờ chỉ là công cụ, giống như đèn trang trí cuối năm — sáng chói nhưng chẳng sưởi được ai.

Còn về “ngày nắng”? À, chuyện đó đơn giản. Một nhóm người già được giao nhiệm vụ “quan sát thời tiết.” Họ ngồi trước hiên, tay cầm sổ ghi chép, đếm mây. Khi mây đen kéo đến, họ được dặn: “Đừng nhìn vào đó. Hãy nhìn sang hướng khác, hướng vẫn còn sáng.” Nếu mưa rơi, họ chỉ cười: “Chúng ta vẫn có nắng đấy thôi, chỉ là nước đang rơi từ trên trời xuống.” Báo cáo tháng tiếp theo vẫn ghi: “Số ngày nắng: 28/30.” Con số không thay đổi, vì sự thật có thể uốn cong nếu bạn đủ kiên định để nhắm mắt.

Ngôi làng KPI ngày càng hoàn hảo — ít nhất là trên giấy tờ. Các đoàn kiểm tra từ thị trấn ghé qua, nhìn bảng thành tích và gật gù. Báo chí viết bài ca ngợi: “Một mô hình đáng học hỏi! Tỷ lệ hạnh phúc cao nhất vùng!” Dân làng đọc bài báo, mắt long lanh, miệng lẩm bẩm: “Thật tự hào!” Trong khi đó, ở xưởng nhựa, người ta vẫn đổ khuôn hoa suốt đêm; ngoài chợ, bọn trẻ vẫn cười trong cơn co giật cơ mặt; còn trên mái nhà, những người già vẫn ngẩng đầu nhìn trời, tránh xa đám mây thật bằng ánh mắt đã được huấn luyện.

Rồi dần dần, có người bắt đầu mệt. Có cô gái nói: “Em trồng hoa thật, nhưng không ai ghi tên em vào bảng vì hoa em nở muộn hơn kế hoạch.” Có chàng trai bảo: “Em cười thật, nhưng bị chê là không đủ rạng rỡ.” Có người thở dài: “Tôi thích mưa, nhưng không dám nói ra.” Họ nhận ra rằng trong làng KPI, sự thật không có giá trị bằng khả năng trình bày nó thật đẹp.

Dẫu vậy, chẳng ai dám phản đối. Bởi vì KPI không chỉ là hệ thống quản lý, nó đã trở thành tôn giáo mới của làng.Mỗi người dân đều là tín đồ, mỗi bản báo cáo là kinh thánh, và trưởng làng là giáo chủ đọc kinh giữa quảng trường. Mọi người học thuộc câu thần chú: “Số liệu không nói dối.” Dù ai đó khẽ hỏi: “Nhưng người ta có thể nói dối bằng số liệu, phải không?” — câu hỏi ấy nhanh chóng bị nuốt chửng bởi tiếng vỗ tay.

Cứ thế, ngôi làng KPI vận hành trong ảo ảnh của thành công. Mọi thứ đều rực rỡ — nhưng là thứ rực rỡ từ nhựa, từ cười thuê, từ nắng giả. Ở nơi ấy, con người không sống để cảm nhận, mà để được đếm. Và điều bi kịch nhất không phải là họ biết mình đang giả tạo — mà là họ đã quên mất rằng từng có một thời, người ta nở nụ cười không cần thống kê, và trồng hoa chỉ vì muốn nhìn thấy chúng nở thật.

Một hôm, giữa sự điên rồ ấy, một cậu bé – chẳng hiểu thế nào là “tỷ lệ hoàn thành kế hoạch quý” hay “chỉ số hạnh phúc tổng hợp” – nhìn mẹ, hỏi bằng giọng ngây thơ đến đau lòng:

“Mẹ ơi, nếu con không cười thì có sao không?”

Câu hỏi nhẹ như cơn gió thoảng qua, nhưng với người lớn, nó vang lên như tiếng động phạm húy. Mẹ cậu lập tức gắt lên, giọng run nhẹ như sợ chính lời mình:

“Không được! Nếu con không cười, chỉ số hạnh phúc sẽ tụt đấy!”

Khoảnh khắc ấy, cậu bé hiểu ra điều mà người lớn đã quên từ lâu: ở ngôi làng này, hạnh phúc không phải là cảm giác – mà là một nghĩa vụ. Người ta không cười vì vui, mà vì sợ hạ bậc đánh giá. Không ai trồng hoa vì yêu cái đẹp, mà vì sợ bị trừ điểm môi trường. Ở nơi này, cảm xúc đã bị quy đổi thành đơn vị đo lường – giống như thuế, phải đóng đều và đúng hạn.

Và thế là, dân làng tiếp tục sống để phục vụ bảng số liệu. Họ không quan tâm hoa thật hay hoa giả, miễn là ảnh chụp lên đủ đẹp để nộp báo cáo. Họ không cần biết nụ cười đến từ niềm vui hay từ hợp đồng thuê mướn, chỉ cần biểu đồ cười trung bình không rơi xuống vạch đỏ. Họ chẳng màng trời nắng thật hay chỉ là cách họ lờ đi cơn mưa. Trong hệ thống ấy, sự thật không còn cần thiết, chỉ cần bảng KPI sáng rực, cân đối, “truyền cảm hứng.”

Thời gian trôi, thế hệ mới lớn lên với nhận thức rằng hạnh phúc có thể được lập trình. Trẻ con được dạy cách cười đúng góc, đúng tần suất, sao cho máy chấm điểm gương mặt tự động của làng ghi nhận mức “tươi tắn ổn định.” Người già được giao nhiệm vụ làm “người quan sát cảm xúc” – họ kiểm tra xem ai đang không vui để nhắc nhở “giữ phong độ tinh thần.” Làng KPI, một khi đã hoàn hảo trên giấy, phải duy trì sự hoàn hảo ấy bằng mọi giá, kể cả việc giấu nhẹm phần người còn sót lại trong mỗi cư dân.

Nhiều năm sau, ngôi làng trở nên nổi tiếng. Báo chí, du khách, các nhà nghiên cứu xã hội đều đổ về đây. Không ai phủ nhận vẻ ngoài lộng lẫy của nó – ngôi làng với chỉ số hạnh phúc cao nhất, sạch sẽ nhất, “tươi cười” nhất thế giới. Nhưng họ đến không phải để tìm niềm vui, mà để tận mắt chứng kiến một nghịch lý hoàn hảo: nơi con người đã đạt đến đỉnh cao của thống kê, nhưng rơi xuống đáy của cảm xúc.

Và rồi, nó được đặt tên lại: “Ngôi làng KPI.” Cái tên nghe vừa tự hào vừa chua xót, được nhắc đến trong các hội thảo, sách nghiên cứu, và cả những câu chuyện kể trước giờ ngủ – như một lời cảnh tỉnh. Người ta kể rằng có lần, một đoàn khách nước ngoài đến tham quan, sau khi nhìn quanh, một cô gái nói nhỏ: “Nếu đây là thiên đường, thì chắc địa ngục chỉ khác ở chỗ không có báo cáo tháng.”

Khách du lịch rời làng, mang theo câu chuyện của nó như một bài học để đời:

“Càng đo lường, con số càng trở thành mục tiêu giả. Và khi con số thắng, thực tế chết.”

Bởi ở đâu đó, có những điều không thể – và không nên – được quy về con số: hơi thở của gió, mùi của hoa thật, hay ánh mắt ai đó cười bằng cả trái tim. Khi mọi thứ bị ép vào khung dữ liệu, chúng ngừng sống.

Bài học rút ra?

Nếu bạn tin rằng đo lường có thể giải quyết mọi vấn đề, hãy nhớ: con người không tối ưu thực tế, họ tối ưu cách làm đẹp con số. Khi con số trở thành thần thánh, mọi giá trị trở thành vật hiến tế. Hoa sẽ không còn thơm, nụ cười không còn thật, và hạnh phúc chỉ là một vở kịch định kỳ – không hồi kết, không khán giả, chỉ có những diễn viên kiệt sức cố diễn cho đủ chỉ tiêu.

Vậy nên, nếu bạn muốn sống thật sự hạnh phúc, hãy quên bảng KPI đi. Hạnh phúc không có đơn vị đo, không có định mức, không thể báo cáo. Nó không nằm trong biểu đồ, mà trong cách ta hít thở một buổi sáng mưa, trong tiếng cười vụng về chẳng cần ai ghi nhận. Còn nếu bạn vẫn khăng khăng muốn đong đếm từng nụ cười, từng cánh hoa, thì một ngày nào đó, rất có thể chính bạn cũng sẽ phải thuê người… cười thay mình.

Tôi từng nghĩ đo lường là cách duy nhất để giữ cho mọi thứ trung thực. Có con số, có tiêu chí, có bằng chứng — rõ ràng, công bằng, khách quan. Nhưng rồi tôi thấy một điều lạ: càng đo nhiều, người ta càng hành xử để được đo đẹp hơn. Campbell’s Law nói rằng, khi một chỉ số trở thành mục tiêu, nó sẽ tự hủy giá trị của mình. Tôi không cần đọc sách để hiểu điều đó; tôi đã từng sống trong nó. Đã từng viết để được trích dẫn, dạy để được đánh giá cao, làm việc để được ghi nhận — cho đến khi chẳng còn biết mình đang làm vì điều gì thật. Có lần tôi nhận ra mình đang chỉnh từng câu chữ không phải vì nó chưa đúng, mà vì nó chưa đủ “thuyết phục”. Sự thật bị uốn cong một cách lịch sự, chỉ để khớp với tiêu chí. Và rồi tôi hiểu: tiêu chí nào đủ lâu cũng sẽ trở thành tấm gương méo. Không phải vì ai cố tình gian dối, mà vì con người không chịu nổi việc bị nhìn thấy là chưa đủ giỏi. Có lẽ đo lường vẫn cần, nhưng chỉ như một tấm ảnh mờ — để nhắc ta về hướng, chứ không phải để bắt ta diễn cho khớp.

📌 Ghi chú – Campbell’s Law

• Định nghĩa: Khi một chỉ số được dùng để đo lường, nó sẽ bị biến thành mục tiêu, và từ đó mất giá trị phản ánh thực tế.
• Nguồn gốc: Donald T. Campbell (nhà tâm lý xã hội, 1976).
• Ứng dụng sai lạc thường gặp:
  • Giáo dục → trường học tập trung luyện thi để nâng điểm, thay vì nâng chất lượng học.
  • Kinh doanh → nhân viên chạy KPI số lượng, dẫn đến chất lượng dịch vụ sụt giảm.
  • Y tế → trả thưởng theo số ca mổ, dẫn đến phẫu thuật không cần thiết.
• Điểm mấu chốt: Càng “thần thánh hóa” chỉ số, càng dễ tạo méo mó hành vi.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)