Ngôi trường ấy có một quy định kỳ lạ đến mức nếu bạn nghe qua, bạn sẽ nghĩ nó được viết ra bởi một nhà văn châm biếm đang trong tâm trạng đặc biệt phẫn nộ với xã hội. Một quy định vừa buồn cười, vừa lạnh lẽo đến mức không biết nên cười hay nên khóc. Ở đó, mỗi học sinh khi nhận sách đều được đánh giá bằng “tiềm năng” của mình. Những đứa trẻ giỏi – theo định nghĩa của nhà trường – sẽ được phát sách nguyên vẹn, còn những đứa yếu kém hơn thì nhận được một phiên bản… đã bị xé mất chương đầu tiên.

Đúng vậy, họ xé luôn. Không phải do lỗi in ấn, không phải do mưa dột làm rách, mà là chủ đích. Hành động ấy được thực hiện một cách điềm nhiên như thể xé một trang giấy không phải là xé đi một cơ hội. Mỗi khi học sinh yếu rụt rè hỏi:

“Thưa cô, sao sách con lại thiếu chương đầu?”

Thầy cô sẽ chỉ mỉm cười, vỗ vai với vẻ “thương cảm” đầy kịch tính:

“Các em không cần chương đầu đâu. Cứ bắt đầu từ chương hai. Ai giỏi sẵn thì mới xứng đáng được đọc từ đầu.”

Câu nói nghe nhẹ như gió, nhưng rơi xuống đầu bọn trẻ như một bản án. Và thế là, hệ thống vận hành trơn tru như một cỗ máy được bôi dầu bằng sự bất công. Những đứa trẻ thông minh sẵn – những đứa vốn đã biết cách đọc, biết cách hiểu, biết cách làm hài lòng người lớn – được trao thêm quyền bắt đầu sớm hơn. Chúng đọc từ đầu câu chuyện, hiểu rõ bối cảnh, nắm bắt nhân vật, và tất nhiên, trở nên ngày càng thông minh, ngày càng được ca ngợi.

Còn những đứa trẻ khác – những đứa vụng về, chậm chạp, hơi lạc nhịp một chút – thì sao? Chúng bị ném vào giữa câu chuyện, nơi mọi thứ đã bắt đầu. Trong tay là cuốn sách thiếu chương một, chúng ngồi hàng giờ, cố ghép các chi tiết rời rạc, cố tìm manh mối cho những điều không bao giờ được kể. “Nhân vật này là ai? Sao họ lại ở đây? Chuyện gì đã xảy ra trước đó?” – chúng hỏi, nhưng không ai trả lời. Câu hỏi ấy dần tan ra trong im lặng.

Chúng học cách giả vờ hiểu, học cách gật đầu khi không hiểu, học cách cười khi bị gọi là ngu ngốc. Cứ thế, năm này qua năm khác, chúng đi sau, hụt hơi, lạc lối. Không phải vì kém cỏi, mà vì câu chuyện của chúng luôn bắt đầu muộn hơn người khác.

Rồi những đứa trẻ ấy lớn lên, mang theo trong lòng một cảm giác trống rỗng – một mảnh ghép bị thiếu, một câu chuyện không bao giờ trọn vẹn. Có điều gì đó sai sai trong cách chúng nhìn thế giới, một sự mơ hồ, một nỗi hoang mang không gọi tên được. Chúng không biết rằng thứ khiến mình lạc lối không phải là trí thông minh, mà là sự tước đoạt cơ hội ngay từ dòng đầu tiên.

Thế nhưng, như trong mọi câu chuyện mang hơi hướng nổi loạn, một ngày nọ, điều không tưởng đã xảy ra. Một cậu bé – gầy gò, tóc rối, mắt lúc nào cũng lấp lánh – vô tình tìm thấy bản photo cũ của một cuốn sách còn nguyên chương đầu trong góc tối của thư viện. Cuốn sách cũ kỹ đến mức chỉ cần mở ra là bụi bay lên như khói. Trang giấy đã ngả vàng, góc bị quăn, mực in nhòe nhoẹt như đang run rẩy dưới ánh đèn. Nhưng với những đứa trẻ chưa từng được đọc chương đầu, nó chẳng khác nào một kho báu bị lãng quên.

Cậu bé mang cuốn sách ấy về ký túc xá. Đêm đó, cả khu ký túc như một tổ ong vỡ. Những đứa trẻ truyền tay nhau từng trang giấy, run run lật đọc trong ánh đèn mờ. Không ai dám gây tiếng động, chỉ có tiếng lật trang khe khẽ – thứ âm thanh thiêng liêng của sự giác ngộ. Những con mắt đã quen với sự thiếu hụt bỗng mở to kinh ngạc.

 Rồi từng đứa bật khóc. Không phải khóc vì buồn, mà vì hiểu.

“Thì ra câu chuyện từ đầu vốn như thế này.”

“Thì ra tất cả những gì mình không hiểu… đều nằm ở đây.”

Lần đầu tiên, chúng nhận ra sự thật đã bị giấu kỹ dưới cái vỏ gọi là ‘điều tốt cho các em.’ Mọi nhân vật, mọi hành động, mọi mâu thuẫn mà trước giờ chúng tưởng mình ngu ngốc không hiểu nổi, hóa ra chỉ đơn giản là vì chúng bị cắt mất chương đầu.

 Và cũng là lần đầu tiên, một thứ khác trỗi dậy trong lòng chúng – không còn là nỗi tự ti, mà là cơn giận dữ thuần khiết. Cơn giận không hướng vào bản thân, mà hướng vào cả cái hệ thống đã dạy chúng chấp nhận sự thiếu thốn như một điều bình thường. Hệ thống ấy, bằng cách tinh vi nhất, đã dạy chúng tin rằng mình xứng đáng bị bỏ lại. 

Đêm đó, ánh đèn trong ký túc xá không tắt. Những khuôn mặt trẻ con hằn bóng trên tường, mỗi ánh mắt như một vết dao cắt vào im lặng. Cậu bé ngồi giữa, ôm cuốn sách cũ như một lời thề, giọng khàn đi nhưng vẫn thì thầm: 

“Chúng ta đã bị bắt đầu sai chỗ.”

Không ai trả lời, nhưng trong căn phòng chật hẹp ấy, người ta nghe rõ tiếng khởi đầu của điều gì đó khác – điều không nằm trong giáo trình, không có trong chương hai, và chắc chắn không được phép viết trong bất kỳ cuốn sách nào của ngôi trường ấy.

Tin đồn về bản photo như một mồi lửa khô — chỉ cần một tia, và mọi thứ bùng lên. Nó không lan theo đường chính thức; không ai treo thông báo, không ai đọc diễn văn. Nó lan bằng những tiếng thì thầm trong hành lang, bằng những nụ cười khẽ khi giờ ra chơi, bằng những trang giấy được truyền tay dưới bàn, bằng ánh mắt trao nhau trong phòng học lúc đèn đã tắt. Những đứa trẻ vốn luôn cúi đầu, vốn quen với việc im lặng khi bị bỏ lại phía sau, giờ khẽ khàng nhìn nhau trong bóng tối rồi nói bằng thì thầm như kẻ đồng phạm: “Tụi mình đã bị cướp mất chương đầu. Tụi mình xứng đáng được bắt đầu từ nơi mà mọi người bắt đầu.” Câu nói đó, giản dị như một mệnh lệnh, dường như thổi phồng một thứ gì đó chưa từng tồn tại: một quyền đòi hỏi được khởi đầu trọn vẹn.

Hiệu trưởng, khi tin đến tai ông — tin kiểu trò chuyện không thể bị kiểm soát — mặt ông đỏ lên như một bóng đèn cũ. Ông gõ bàn, ông hét, ông ban hành mệnh lệnh với giọng điệu của một người tin rằng quyền lực là cách chữa mọi chuyện: “Cấm bản photo! Ai bị phát hiện giữ nó sẽ bị đuổi học!” Mệnh lệnh ấy vang lên qua loa, viết trên tờ giấy A4 đóng khung, gắn trên cánh cửa phòng hiệu. Nó có vẻ dứt khoát, có vẻ trấn an, nhưng thực chất nó ném thêm dầu vào đám cháy; bởi một khi một sự thật đã được biết, cấm đoán chỉ làm cho sự thật ấy trở nên đáng giá hơn trong mắt những ai từng bị tước mất quyền lợi.

Vì đã biết, có lẽ là phép màu hay nguyền rủa, một khi bạn nhận ra mình bị tước đi điều gì vốn thuộc về mình, không ai có thể kéo bạn về cái trạng thái bị mù lòa trước đó. Những đứa trẻ đã từng im lặng giờ không còn chấp nhận kiểu học hành cũ nữa. Họ đến lớp, nhưng mắt họ không chỉ nhìn bảng; mắt họ dò tìm những khoảng trống, những mẩu ký ức bị thiếu, những manh mối nhỏ. Họ không hỏi để được khen, không lên tiếng để được tán dương; họ hỏi để lấp đầy một khoảng trống đã bị người khác xé đi. Câu hỏi của họ có sức nặng — không nhẹ nhàng như lời hỏi han, mà như một lời thách thức: Tại sao ai đó lại có quyền quyết định ai được đọc từ đầu?

Ngôi trường, vốn vận hành theo những vòng tròn chồng lên nhau của đặc quyền và thói quen, bỗng chốc rơi vào trạng thái hỗn loạn tinh tế. Những đứa trẻ giỏi — những người đã từng được trao sách nguyên vẹn — bắt đầu nhìn quanh với vẻ hoang mang mà họ chưa từng có. Nỗi an toàn của họ, nền tảng tưởng như kiên cố, bỗng trở nên lung lay khi một câu hỏi nhỏ len vào: “Nếu chúng nó được đọc chương đầu, liệu chúng nó có vượt qua mình không?” Câu hỏi ấy không phải lời hạ nhục; nó là mầm mống của nghi ngờ, một điều nguy hiểm hơn bất kỳ bài kiểm tra nào: nghi ngờ rằng lợi thế của họ không phải là tài năng thuần túy mà có thể là hệ thống ưu đãi. Những ánh mắt từng tự tin giờ chợt hạ xuống, lúng túng như người phát hiện ra nền móng nhà mình chỉ là tấm ván mỏng.

Trong khi đó, những đứa trẻ từng mím môi chịu đựng bước ra khỏi bóng tối với một tư thế mới: đứng thẳng lưng. Lần đầu tiên, có người nhìn thấy trên khuôn mặt chúng không phải là vẻ cam chịu mà là vẻ hiểu biết: “Thì ra, chúng ta không ngu. Chúng ta chỉ bị tước mất cơ hội.” Lời nói ấy như một cơn gió lạnh và cũng là tia nắng rực rỡ đồng thời; lạnh vì buốt tim những ai từng thao túng số phận, rực rỡ vì nó mở ra một chân trời nơi công bằng là có thể tưởng tượng. Cảm giác bị tước quyền — trước kia là vết sẹo âm ỉ — giờ trở thành nguồn sức mạnh. Với bản photo trong tay, không cần giấy chứng nhận, không cần lời khen, họ đọc, hiểu và lần đầu tiên thấy chuỗi nhân vật, thấy bối cảnh, thấy lý do của những chi tiết từng làm họ rối trí.

Quá trình ấy không êm ái. Ngôi trường rơi vào những đợt sóng: thầy cô hoang mang, hội đồng nhà trường nhóm họp, phụ huynh xôn xao. Mỗi buổi họp phụ huynh như một phiên tòa nhỏ, nơi lập luận về “truyền thống,” “kỷ luật,” và “chất lượng giáo dục” được đem ra cân đo. Nhưng dưới bề mặt tranh luận, có thứ giản dị hơn: một thực tế rằng hệ thống đã gieo phân biệt rất sâu, đến mức hầu hết mọi người coi đó là “quy luật tự nhiên.” Bây giờ, khi quy luật ấy bị bóc trần, mọi thứ rung chuyển. Những con số, bảng điểm, huy chương, những tấm bằng khen — tất cả đều bỗng nghe như những thứ trang trí rỗng tuếch nếu xét đến chuyện ai được phép đọc từ đầu.

Nhiều năm sau, ngôi trường ấy vẫn đứng đó, với mái ngói rêu phong và sân gạch lấm lem, nhưng câu chuyện về nó không còn chỉ là bảng thành tích nữa. Người ta kể lại nó quanh lửa trại, trong quán cà phê, trong những cuộc họp cộng đồng, như một truyện ngắn mà mọi người dùng để nhắc nhở nhau đừng biến trẻ con thành sản phẩm của định kiến. Người ta gọi nơi đó bằng cái tên đầy châm biếm nhưng không kém phần u ám: “Trường học của những đứa trẻ không bao giờ được đọc chương đầu.” Cái tên như một giai thoại, như một lời nguyền được bọc trong tiếng cười.

Người dân truyền tai nhau một câu châm biếm, ngắn gọn nhưng đậm vị đắng: “Muốn ai đó luôn đi sau, hãy tước đi quyền được bắt đầu từ đầu.” Câu ấy được kể lại như lời cảnh báo dành cho những kẻ thích sắp xếp cuộc đời người khác; nó như một câu thành ngữ mới, dễ nhớ, dễ lặp, và càng ngày càng đúng. Và bài học — nếu gọi đó là bài học — không phải là một chân lý trừu tượng mà là một sự thật dân gian: khi bạn tạo ra một hệ thống nhúng đặc quyền vào nguồn bắt đầu, bạn không chỉ bảo vệ sự bất công; bạn biến nó thành cái khuôn người ta cho là “bình thường.”

Cuối cùng, điều đáng sợ nhất không phải là các giáo trình bị xé, mà là thái độ sẵn sàng chấp nhận việc bị cắt đứt khỏi điểm xuất phát. Nhưng khi các luật chơi đó bị phá vỡ — bằng một bản photo, bằng một lời thì thầm, bằng một đứa trẻ mang về ký túc xá — người ta nhận ra một điều rất đơn giản và cũng rất căng thẳng: không ai ngu; họ chỉ không được trao cơ hội để hiểu từ đầu. Và một khi người ta biết họ đã bị lấy đi điều gì, họ sẽ không để yên cho kẻ đã lấy đi nữa.

The Matthew Effect nghe như một quy luật tôn giáo, nhưng trong thế giới thương hiệu, nó là giáo lý thật: ai có quyền lực kể chuyện thì được thêm quyền lực để kể tiếp. Tôi thấy mình từng tin vào công bằng thị trường, cho đến khi nhận ra thị trường cũng là tôn giáo – có tín đồ, có nghi lễ, có “kẻ đã thắng thì được quyền thắng thêm.” Có lẽ nhiệm vụ của chiến lược gia không phải lật đổ cơ chế đó, mà là ghi chú cách nó tái sinh trong từng cuộc họp budget.

📌 Ghi chú – Matthew Effect

• Định nghĩa: Matthew Effect (hiệu ứng Matthew) mô tả hiện tượng “người đã có thì sẽ được cho thêm, người không có thì ngay cả cái ít ỏi cũng bị lấy mất.”
• Nguồn gốc tên gọi: Từ Kinh Thánh (Phúc Âm Matthew 25:29) – “Ai có sẽ được cho thêm, ai không có thì ngay cả cái đang có cũng sẽ bị lấy đi.”
• Ứng dụng thường gặp:
  • Giáo dục → học sinh giỏi được hỗ trợ thêm, học sinh yếu bị tụt xa hơn.
  • Học thuật → học giả nổi tiếng càng dễ được trích dẫn, dù công trình chưa chắc tốt hơn.
  • Thương hiệu → brand mạnh dễ hút thêm vốn, brand nhỏ khó cạnh tranh.
• Điểm mấu chốt: Hệ thống phân bổ nguồn lực thiên lệch, khiến khoảng cách ban đầu ngày càng nới rộng.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)