Ở một vùng đất xa xôi, có một thành phố kỳ lạ. Không phải kiểu kỳ lạ rực rỡ trong truyện cổ tích — không có rồng bay lượn, cũng chẳng có người nói bằng lưỡi mèo hay đuôi cá — mà là thứ kỳ lạ âm thầm, kiểu bạn chỉ nhận ra khi đứng đó đủ lâu để thấy… mọi thứ đang chìm dần xuống. Không phải chìm do động đất hay sụt lún tự nhiên. Không. Thành phố ấy đang từ từ hạ thấp xuống bởi chính tay con người — một quá trình chậm rãi, hợp lý, và được hoan nghênh như một “nỗ lực thích nghi.”

Ban đầu, mọi chuyện nhỏ đến mức chẳng ai để tâm. Một vài bậc thang trước hiên nhà bị lún sau mùa mưa lớn, vài chỗ sân đọng nước. Người ta phàn nàn, lau khô, rồi cười trừ: “Thôi, quen rồi, sống với nó thôi.” Câu nói ấy, tưởng chỉ là chút xuề xòa dễ thương của người dân vùng ngập, lại trở thành lời khởi đầu cho một chuỗi thoả hiệp vĩ đại.

Rồi thế hệ sau đến. Khi xây nhà mới, họ suy nghĩ thực tế: “Đã lún thế này rồi, xây cao làm gì? Cứ hạ nền xuống tí cho đồng bộ với đường.” Một lý lẽ hợp tình, nghe qua tưởng vô hại. Và thế là, nền nhà mới thấp hơn một chút. Rồi thêm một chút nữa. Mỗi đời người lại hạ xuống một bậc, như thể cúi đầu trước hoàn cảnh cũng là một truyền thống.

Thế là, qua nhiều thế hệ, thành phố dần biến thành một cái hố khổng lồ. Không ai nhớ rõ nó bắt đầu từ đâu, chỉ biết rằng cha ông từng sống “cao hơn,” nhưng ký ức ấy bị coi như lời đồn. Người già kể, người trẻ cười: “Chắc là tưởng tượng thôi, làm gì có chuyện sống trên cao!”

Và rồi, đến một lúc, bạn phải leo xuống cả chục tầng bậc thang mới bước vào được cổng thành. Cảm giác như đang thăm tàn tích của một nền văn minh bị chôn vùi — chỉ khác ở chỗ, những người sống trong “tàn tích” ấy vẫn đi lại, ăn uống, mua bán như chẳng có gì kỳ lạ. Họ ngẩng đầu chào bạn từ dưới hố, mắt sáng và nụ cười hiền, như thể đang đón bạn đến thăm một “thành phố di sản.”

Khi bạn — kẻ lạ mặt đến từ mặt đất — thắc mắc:

“Sao các anh chị không xây cao lên như ngày xưa?”

Họ nhún vai, đáp lại bằng giọng bình thản đến rợn người:

“Ngày xưa nào cơ? Đây vốn là độ cao chuẩn mà.”

Một câu nói vừa ngây thơ, vừa đáng sợ. Bởi khi ký ức bị xóa, thì cái thấp cũng có thể trở thành chuẩn mực. Người ta không còn nhớ mình từng ở đâu, chỉ biết đây là nơi họ được sinh ra. Họ sống trong hố, yêu trong hố, và dạy con cái rằng “cao” là thứ nguy hiểm — dễ ngã, dễ tổn thương.

Trong chợ, có cả một nghề đặc thù mang tên “thợ hạ nền.” Một nghề danh giá bậc nhất, được tôn vinh như nghệ nhân của thời đại. Họ đi khắp nơi, mang theo búa, xà beng, thước đo, và nhiệm vụ của họ là phá bớt phần móng nhà, làm cho nó thấp xuống — để “phù hợp với chuẩn mực ngày càng thấp” của thành phố. Dân làng khen họ khéo tay, “làm việc tỉ mỉ và có tâm.” Có người còn đùa: “Thợ hạ nền là linh hồn của thời đại!” — câu nói nghe như một trò cười, nhưng trong tiếng cười ấy có cả mùi nhựa cháy và nước đọng.

Những đứa trẻ lớn lên trong những ngôi nhà nửa chìm ấy không biết sân chơi là gì. Chúng không chạy thả diều, không đá bóng. Thay vào đó, chúng thi lội nước mưa, xem ai lội nhanh nhất qua căn phòng bị ngập nửa cửa sổ. Một đứa bé khoe với giọng tự hào:

“Nhà tao giờ thấp tới mức nước lụt ngập luôn cả gác xép rồi. Bá đạo chưa?”

Bọn trẻ cười hồn nhiên, còn người lớn vỗ tay khen, như thể đó là thành tích đáng nể. Họ không nhận ra rằng sự tự hào ấy chính là cái xiềng vô hình đang kéo thành phố xuống sâu hơn mỗi ngày.

Dần dần, người dân bắt đầu “tô vẽ” cho lối sống này. Những ngôi nhà nửa chìm được quảng bá là “kiến trúc độc đáo.” Các con đường ngập nước được gọi là “đặc sản du lịch.” Báo chí địa phương hân hoan ca ngợi: “Một thành phố kiên cường vượt lên nghịch cảnh — theo hướng đi xuống.” Câu khẩu hiệu ấy được in trên cổng chào bằng chữ vàng, lung linh phản chiếu trong vũng nước đọng.

Khách du lịch đến, mắt tròn xoe, miệng há hốc. Họ ngạc nhiên, hỏi bằng giọng nửa thương hại, nửa tò mò:

“Sao mọi người sống thế này được?”

Người dân chỉ mỉm cười tự hào:

“Đây là cuộc sống của chúng tôi. Sống trong hố không phải là vấn đề, nếu bạn tin rằng hố chính là mặt đất.”

Câu trả lời ấy khiến du khách im lặng. Không phải vì họ hiểu, mà vì không biết nên phản ứng thế nào. Có thể họ cảm thấy thương. Cũng có thể họ ghen tị — vì hiếm nơi nào có thể dối mình giỏi đến thế.

Đêm xuống, khi ánh đèn từ trên cao chiếu xuống, thành phố trong hố lấp lánh như một chén nước phản chiếu ánh sao. Người ta ngồi bên hiên, nói chuyện vui vẻ, bàn chuyện “hạ nền thêm một chút nữa” cho an toàn. Họ không nhận ra rằng chính ánh sáng họ đang nhìn thấy là ánh sáng từ trên đầu người khác.

Thế giới bên ngoài đôi khi nhắc đến họ với nụ cười pha lẫn ái ngại: “Thành phố hạ nền — nơi con người học cách sống vui vẻ khi chìm dần.” Còn người trong cuộc, họ không thấy có gì sai. Họ tin rằng sự thích nghi là đức hạnh, và việc hạ mình là minh chứng cho bản lĩnh.

Đôi khi, có một người trẻ từ thành phố khác đến, hô hào: “Chúng ta phải nâng thành phố lên!” Nhưng tiếng nói ấy chìm ngay trong tiếng nước chảy. Người dân lắc đầu: “Đừng làm thế. Cao quá lại mỏi chân. Với cả… nhìn xuống quen rồi.”

Thành phố ấy vẫn tiếp tục chìm. Chậm thôi, nhưng đều đặn. Cứ mỗi năm, một vài phân nền bị hạ xuống, vài ngôi nhà mới mọc thấp hơn cũ. Không ai thấy bi kịch trong đó, chỉ thấy “ổn định.” Và khi sự ổn định đồng nghĩa với sa lầy, thì mọi người sẽ học cách gọi sa lầy là bình yên.

Nhiều thế hệ sau, khi khách du lịch hỏi:

“Có thật ngày xưa thành phố này từng ở trên mặt đất không?”

Người dân lại cười, ánh mắt dịu dàng:

“Chắc anh nghe nhầm ở đâu đó thôi. Tụi tôi sinh ra đã ở đây rồi. Ở trên cao… nghe nguy hiểm lắm.”

Và thế là, thành phố ấy — nơi mà mỗi thế hệ cúi đầu thêm một chút — trở thành biểu tượng hoàn hảo cho nghệ thuật chấp nhận. Không cần bạo lực, không cần mệnh lệnh, chỉ cần vài đời người nói “thôi, quen rồi” là đủ để biến mọi điều phi lý thành hiển nhiên.

Họ gọi đó là “cuộc sống,” nhưng nếu bạn lắng nghe thật kỹ, giữa những tiếng cười, giữa tiếng nước chảy len qua vách, bạn sẽ nghe thấy tiếng thở dài rất khẽ — âm thanh của một nền văn minh đang chìm xuống, một cách êm ái và tự nguyện.

Một ngày nọ, có một nhà nghiên cứu già ghé qua thành phố ấy — cái thành phố đã chìm sâu đến mức mặt trời chỉ còn là vệt sáng xa xôi trên bầu trời nhỏ như miệng giếng. Ông đi quanh, chậm rãi và cẩn thận, như thể mỗi bước chân đều đặt lên lớp ký ức bị vùi lấp của một nền văn minh cũ. Mỗi khi dừng lại, ông mở cuốn sổ tay, viết vài dòng bằng chữ nhỏ và nghiêng, đôi mắt ánh lên thứ buồn nhẹ của người từng chứng kiến nhiều hơn mức mình muốn. Ông không hỏi gì nhiều; ông chỉ quan sát. Quan sát cách người dân bước đi cúi thấp đầu để tránh đụng trần cửa, quan sát những đứa trẻ cười đùa trong dòng nước lũ chảy qua hiên nhà, và cả cách người lớn nói về “độ cao chuẩn” với vẻ tin tưởng tuyệt đối.

Sau vài ngày, ông đóng sổ lại, để lại một câu duy nhất, gọn ghẽ, như dao cắt qua sương mù:

“Người dân thành phố này không sống trong hố. Họ sống trong ảo giác rằng hố chính là mặt đất.”

Câu nói ấy lan đi rất nhanh, như lửa bén trên rơm khô. Nó được chép lại, in lên tờ rơi, thậm chí trở thành chủ đề bàn tán trong quán nước nơi người ta vừa uống trà vừa ngập đến mắt cá chân. Nhưng lạ thay, không ai thật sự bận tâm.Với họ, đó chỉ là một nhận xét của kẻ ngoài cuộc — một người đứng ở “trên cao” không hiểu được sự thật của những người “ở dưới.” Họ mỉm cười, nhún vai, rồi lại tiếp tục hạ nền nhà thêm một chút nữa. Một vài người đùa: “Hố này còn sâu được lắm, cứ từ từ.” Tiếng cười vang lên, rồi tan vào tiếng xẻng, tiếng đất rơi lạo xạo — âm thanh đặc trưng của thành phố đang tự chôn mình.

Thành phố vẫn vận hành trơn tru, êm đềm như dòng nước đục chảy trong lòng cống. Không ai thấy bất thường, bởi bất thường đã trở thành nhịp sống. Có người còn tự hào: “Chúng tôi là dân kiên cường, chẳng có gì làm chúng tôi ngập nổi.” Và đúng vậy, họ không ngập nữa — bởi khi đã chìm hẳn, thì không gì còn có thể ngập thêm.

Câu chuyện về thành phố thấp dần dần trở thành một bài học mà người ta kể lại trong những buổi tối mưa gió, khi trời đổ mưa lớn và tiếng nước tràn vào ô cửa nghe như nhạc ru. Những người già ngồi quanh đèn dầu, giọng kể chậm rãi:

“Ngày xưa, tổ tiên ta từng sống trên mặt đất. Nhưng rồi, qua nhiều đời, người ta quên mất. Họ quen dần với bóng tối, với nước đọng, với trần nhà thấp. Và đến lúc không còn ai nhớ được mình từng ở đâu, họ tin rằng đây mới là chỗ đúng.”

Trẻ con nghe xong cười khúc khích: “Chuyện cổ tích ấy mà.” Nhưng người lớn thì im lặng, vì trong nụ cười ấy, ai cũng nghe thấy tiếng gì đó rất giống chính mình.

Rồi câu nói của nhà nghiên cứu trở thành tụng ngữ triết học mà ai cũng thuộc nhưng chẳng ai thực hành:

“Khi một nền văn minh không nhớ được mình từng ở đâu, họ sẽ chấp nhận bất kỳ nơi nào họ đang đứng là chuẩn mực.”

Câu nói ấy được in trên tường thành, khắc trên bia đá, treo trong trường học như lời nhắc nhở, nhưng rồi cũng bị bụi thời gian phủ mờ. Người dân đi ngang, đọc qua loa, rồi cúi đầu bước tiếp. Vì suy cho cùng, đứng thẳng đầu cổ quá lâu sẽ chạm trần.

Và rồi, thế giới bên ngoài gọi nơi này bằng nhiều cái tên khác nhau: “Thành phố lún,” “Thung lũng của sự chấp nhận,” hay “Văn minh dưới mực nước.” Mỗi tên gọi nghe đều có chút thơ, chút châm biếm, và một nỗi buồn nhè nhẹ như nước rỉ từ vách tường. Nhưng người trong thành phố chẳng thấy có gì phải buồn. Họ sống tốt, ăn uống, yêu đương, sinh con, và hạ nền tiếp. Họ gọi đó là “tiến hóa.” Họ tin rằng cao thấp là chuyện cảm tính, còn thích nghi mới là bản lĩnh.

Người ta bảo rằng con người có một khả năng đáng sợ: họ quen dần với sự suy thoái. Lúc đầu, họ thấy khó chịu. Sau đó, họ chấp nhận. Rồi họ học cách ca ngợi nó. Và cuối cùng, họ gọi nó là “bản sắc.” Một con phố ngập nước trở thành “phong cảnh lãng mạn.” Một căn nhà lún sâu thành “di sản văn hóa.” Một môi trường mục ruỗng được khoác lên tấm biển “bản tính tự nhiên của vùng đất.”

Qua vài thế hệ, những gì từng là dấu hiệu cảnh báo lại trở thành niềm tự hào tập thể. Người ta kể cho con cháu nghe rằng “ông bà ta từng sống như thế này, và vẫn sống tốt.” Và khi ký ức tập thể ngắn ngủi, sự xuống cấp dần dần không ai nhận ra. Mỗi đời người chỉ thấp hơn đời trước một chút, nên chẳng ai thấy mình đang chìm. Cái hố được đào bằng sự kiên nhẫn, và được củng cố bằng sự im lặng.

Đến lúc ai đó bỗng nhìn quanh, mọi thứ đã quá muộn. Mặt trời không còn nhìn thấy từ nơi họ đứng, và họ phải dùng gương để hứng ánh sáng từ miệng hố. Trẻ con chơi trò “bắt tia sáng” như một môn thể thao truyền thống. Người lớn bàn chuyện “mở rộng lòng hố” như kế hoạch phát triển hạ tầng. Và khi ai đó lỡ nói: “Chúng ta đang ở dưới đáy,” lập tức bị đáp lại:

“Đáy gì chứ? Đây là mặt đất rồi mà!”

Và đúng vậy, khi bạn quên mất mình từng ở đâu, mọi nơi bạn đứng đều có thể được gọi là mặt đất.

Bài học, nếu có, không cần phải triết lý hóa. Nó đơn giản và hơi đau:

“Khi bạn thấy mình đang ở trong một cái hố — hãy ngừng đào.”

Nghe thì dễ, nhưng khó vô cùng, bởi con người không chỉ giỏi đào, họ còn giỏi trang trí cái hố. Họ treo đèn, trồng cây, đặt tên cho từng tầng lún, tổ chức lễ hội “ngày hạ nền” hằng năm. Và khi hố đã đủ đẹp, ai cũng tự hào mà quên mất rằng, đẹp đến mấy thì vẫn là cái hố.

Vì vậy, nếu một ngày bạn ngẩng đầu và thấy bầu trời nhỏ lại, hãy dừng lại. Nếu bậc cửa nhà bạn thấp hơn năm trước, đừng gọi đó là “sửa sang.” Nếu thế hệ sau nói: “Sống thế này quen rồi,” hãy kể cho chúng nghe rằng từng có một thời, chúng ta đã đứng cao hơn thế này.

Đừng để con cháu bạn sinh ra và tin rằng đáy hố chính là mặt đất. Vì khi đó, chúng sẽ không biết phải trèo đi đâu — bởi trong mắt chúng, không còn nơi nào để trèo lên nữa.

Mỗi thế hệ đều đối mặt với một thực tế mới, một mức tệ mới mà họ chấp nhận như là bình thường. Hiện tượng Shifting Baseline khiến tôi rùng mình bởi sự tinh tế của nó – sự xuống cấp diễn ra từ từ, không ai kêu ca. Tôi từng nghĩ rằng mình đang cải tiến, nhưng thực ra chỉ đang thích nghi với những tiêu chuẩn ngày càng thấp hơn. Trong bản đồ hệ thống, mọi trục thời gian đều trở thành vũng lầy của sự quên lãng. Tôi viết dòng này để nhắc nhở bản thân: khi người ta ngừng than phiền, có lẽ không phải vì họ đã hài lòng, mà vì họ đã quên mất cách so sánh với những gì tốt đẹp hơn đã từng tồn tại.

📌 Ghi chú – Shifting Baseline Syndrome

• Định nghĩa: Shifting Baseline Syndrome là hiện tượng mỗi thế hệ coi mức suy thoái hiện tại là “bình thường”, dần quên đi chuẩn mực ban đầu.
• Nguồn gốc: Khái niệm do Daniel Pauly (nhà sinh thái học thủy sản) đề xuất (1995), khi nghiên cứu việc các thế hệ ngư dân coi trữ lượng cá ngày càng ít là “chuẩn” mới.
• Ứng dụng thường gặp:
  • Môi trường → thế hệ trẻ nghĩ rừng thưa, biển ít cá là bình thường.
  • Xã hội → chuẩn đạo đức hay chất lượng sống bị hạ thấp theo thời gian.
  • Doanh nghiệp → nhân viên quen dần với KPI “ảo”, quy trình kém, coi đó là mặc định.
• Điểm mấu chốt: Khi ký ức tập thể ngắn ngủi, sự xuống cấp dần dần không ai nhận ra.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)