Khi sản xuất không còn “sexy”: Sự lên ngôi của khái niệm 

Những nhà truyền giáo của giá trị: Nghề môi giới ý nghĩa lên ngôi

Ảo tưởng của “tư duy cấp cao”: Khi sự thông minh trở thành sản phẩm

Ta được dạy phải “làm việc thông minh, không chăm chỉ”. Kết quả là ta ngồi suốt ngày suy nghĩ xem làm sao để có vẻ thông minh, và chăm chỉ… giả vờ bận. Sự “thông minh” trở thành sản phẩm mới nhất của nền kinh tế hậu sản xuất—một loại hàng hoá có thể trưng bày ở mọi ngữ cảnh. Trong tâm lý học nhận thức, hiệu ứng Dunning-Kruger chỉ ra: người hiểu ít lại tự tin hơn người hiểu nhiều. Trong thế giới hiện nay, hiệu ứng này không còn là rủi ro, mà là lợi thế cạnh tranh. Ai phát biểu nhanh hơn, nói trơn tru hơn, sẽ thắng. Ta không cần đúng, chỉ cần thuyết phục. Triết học lâm thời gọi đó là nghệ thuật của tiếng vang: càng rỗng, càng vang xa. Những ý tưởng, triết lý, giải pháp được “làm nhẹ” để dễ truyền thông, dễ lan tỏa, dễ được “chia sẻ truyền cảm hứng”—dù đôi khi, bản thân người nói cũng không chắc mình đang nói gì. Ta không cần trả lời câu hỏi “Điều này đúng không?” mà chỉ cần nó “nghe hợp lý” hoặc “có vẻ hợp thời”.

Một câu chuyện nhỏ: Sản xuất đổi mới… và nghề “sản xuất sự đổi mới”

Một người bạn tôi, vốn là kỹ sư cơ khí, từng tự hào về khả năng chế tạo máy móc. Nhưng rồi, anh bỏ nghề vì “muốn sáng tạo hơn”. Giờ đây, anh làm quản lý dự án chuyển đổi số cho một công ty chuyên bán giải pháp sáng tạo cho doanh nghiệp sản xuất. Khi tôi hỏi: “Công ty anh sản xuất gì?”—anh trả lời: “Tụi em sản xuất… sự đổi mới.” Tôi gật đầu, trong lòng vừa khâm phục, vừa rợn ngợp. Thế giới bây giờ thật kỳ diệu: ta có thể sống rất tốt bằng cách chứng minh rằng mọi thứ khác nên đổi, trừ chính mình. Sự đổi mới trở thành sản phẩm, sự chuyển mình thành dịch vụ, và người bán giải pháp là người bán niềm tin rằng luôn luôn cần phải thay đổi, dù đôi khi, sự thay đổi ấy chỉ là đổi tên gọi của cùng một vấn đề.

Hệ quả: xã hội phản chiếu – phòng gương vô tận và ảo giác xác nhận

Trong nền kinh tế hậu sản xuất, mọi giá trị đều là những tấm gương, người bán chỉ phản chiếu lại mong muốn của người mua. Nhưng khi ai cũng là gương, ánh sáng chỉ còn chói mắt mà chẳng soi rõ điều gì. Cả xã hội thành một phòng gương vô tận—lấp lánh, sáng chói, nhưng không có lối ra. Tâm lý học xã hội cho rằng con người cần “phản hồi thực” để duy trì cảm giác tồn tại. Nhưng khi phản hồi chỉ là lời khen có điều kiện, ta sống trong ảo giác của sự xác nhận: mỗi lượt “like”, mỗi lời tán thưởng, mỗi tương tác đều khiến ta tin rằng mình đang tiến lên, dù thực ra chỉ là đang xoay vòng trong chính hệ quy chiếu của mình. Thế là, ta tiếp tục sản xuất tín hiệu, không phải để bán, mà để nghe tiếng vang của chính mình, để không bị lặng im giữa hàng triệu âm thanh khác.

Kết – bán cho nhau mãi mãi, và nỗi niềm mệt mỏi từ giá trị gia công

Nền kinh tế hậu sản xuất không hẳn là xấu; nó chỉ… hơi mệt. Con người vẫn muốn làm điều có ích, chỉ tiếc rằng định nghĩa “ích” đã bị thay bằng “hấp dẫn”, bằng “truyền cảm hứng”, bằng “năng lực kể chuyện”. Khi tất cả đều làm trong ngành truyền thông, chẳng ai còn biết truyền thông về cái gì. Người bán dạy người bán cách bán cho người bán khác, còn người mua—đôi khi—chỉ muốn mua lại cảm giác được cần đến, được xác nhận. Một ngày nào đó, có thể ta sẽ mệt và nhớ về nhà máy cũ—nơi thứ duy nhất phát ra tiếng ồn là động cơ, không phải con người. Nhưng có lẽ đã muộn: ta đang sống trong thời đại mà ý nghĩa được gia công tinh xảo hơn cả sản phẩm thật. Và dù hiểu điều đó, ta vẫn sẽ mở lớp dạy người khác “cách sống thật”, vẫn sẽ tạo ra những “giá trị mới” bằng cách đóng gói lại nỗi lo cũ trong bao bì sáng bóng hơn. Bởi vì, suy cho cùng, ai mà không cần một công việc để chứng minh rằng mình còn có giá—dù giá ấy chỉ là giá niêm yết trên bảng hiệu của sự thuyết phục, trong một phòng gương không bao giờ tắt đèn.

Welcome to the edge of the map.
The theories have gone home to rest; emotions are running the night shift.

Đây là vùng ngoại biên của The Lab – nơi mọi giả thuyết được viết ra khi đã quá khuya, và/hoặc tâm trạng bị ảnh hưởng bởi thời tiết, và/hoặc caffeine lên tiếng thay cho lý trí, và các nguyên tắc học thuật lặng lẽ… đi ngủ.

Những gì bạn đọc không phải hướng dẫn, không phải chân lý, và chắc chắn không có hiệu lực thi hành. Chúng chỉ là những suy nghĩ lạc đường – nhưng ít ra, chúng biết kể chuyện.

Ở đây, mỗi bài viết là một thí nghiệm tâm trạng: nửa triết học, nửa cảm xúc, và phần còn lại là sự ngẫu hứng của một người vẫn chưa biết mình đang chứng minh điều gì.

Nếu bạn vô tình thấy điều gì đúng, hãy coi đó là một tai nạn thú vị. Nếu thấy sai, có thể nó đúng vào hôm qua. Và nếu thấy hợp lý — xin lỗi, có lẽ tôi đã làm nó chưa đủ lộn xộn.

⚠️  Hướng dẫn an toàn

• Đọc chậm, đừng nuốt vội.
• Không áp dụng vào đời thật (trừ khi bạn thích rủi ro triết học).
• Mọi phản ứng phụ – cười, ngẫm, hoặc thấy mình hơi kì – đều nằm trong dự kiến.

Nói ngắn gọn: đây là phòng thí nghiệm cảm xúc không được cấp phép. Nếu bạn bước vào, hãy mang theo trí tò mò và tinh thần tự chịu trách nhiệm. Vì đôi khi, cách duy nhất để hiểu đời là để nó hết logic một lúc.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)