Lý thuyết cảm tính

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Playbook
Peripheral Territories — The Unsystematic Zone
The Soft Theories

Bài 2: Cơn nghiện tích trữ: Sợ thiếu, nên mua cả nỗi lo

Aria LeAria the Thought Lab

Series: The Business of Being Human - The Subtle Art of Selling the Self (Accidentally)

Loạt bài: Nghề kinh doanh mang tên con người – Nghệ thuật tinh tế của việc tự bán chính mình, một cách vô tình thôi.

Existing has become a full-time job. Some of us just forgot to clock out.

Đây là khu chuyên đề về nghề kinh doanh mang tên con người — nơi ta làm việc, yêu, nghĩ, và tự quảng bá chính mình như một thương hiệu mini có KPI cảm xúc. Không ai ép ta phải “tỏa sáng,” ta chỉ tự giác… thắp đèn cho mọi người dễ thấy ta hơn.

Các bài viết ở đây không phê phán, không hướng dẫn “cách sống thật,” chúng chỉ ghi lại những khoảnh khắc loài người lỡ bán chính mình trong lúc cố tồn tại. Tất cả đều “vô tình thôi” – giống như đăng một bức ảnh “tôi vô tư nè” và dành mười phút chọn filter.

Không có ai đứng ngoài cuộc. Chúng ta đều là nhân viên của chính mình, đang cố duy trì doanh nghiệp mang tên: Tôi vẫn ổn.

Đọc chậm. Không cần đồng ý, chỉ cần bật cười nhỏ khi nhận ra bạn cũng trong ngành này.

Khi nỗi lo trở thành món hàng đầu tiên trong giỏ mua sắm

Có một quy luật bất thành văn nhưng chưa từng sai lệch: bất cứ điều gì khiến con người cảm thấy bất an, ta sẽ tìm mọi cách để thu gom nó, tích trữ nó, thậm chí đến mức vô lý, như thể chỉ cần có đủ trong tay thì mọi nỗi lo sẽ tan biến. Nhưng trớ trêu thay, trong một thế giới thừa thãi vật chất, khi mọi nhu cầu cơ bản đã được đáp ứng, con người lại bắt đầu tích trữ… sự an tâm. Sự an tâm, vốn là thứ mong manh, dễ thiu, càng cố giữ lại càng sợ mất đi, càng cố tích trữ càng cảm thấy bất an hơn. Người ta từng tích trữ vàng, gạo, giấy vệ sinh, giấy chứng nhận, rồi chuyển sang tích trữ cơ hội, mối quan hệ, kỹ năng, nội dung, và gần đây nhất là… cảm xúc. Ta không chỉ muốn có nhiều, mà còn muốn có nhiều hơn người khác – nhất là khi người khác cũng đang có nhiều hơn mình. Đó là cơn nghiện tích trữ của thời đại, nơi nỗi sợ thiếu thốn không còn là nỗi sợ vật chất, mà đã hóa thành nỗi lo vô hình, len lỏi vào từng ngóc ngách của đời sống hiện đại.

Bản năng sinh tồn đội lốt kinh tế học – FOMO và nỗi sợ không tên

Từ thuở sơ khai, tổ tiên chúng ta sống sót nhờ nỗi sợ thiếu: thiếu thức ăn, thiếu đồng minh, thiếu chỗ trú ẩn. Bộ não nguyên thủy ấy vẫn còn nguyên vẹn trong mỗi người, chỉ là thay vì sợ “không có quả mọng để ăn”, ta sợ “không có gì để đăng”, không có gì để kể, để khoe, để chứng minh mình đang tồn tại giữa biển người đông đúc. Nỗi sợ thiếu – hay còn gọi là FOMO (fear of missing out) – vận hành y hệt một cơ chế tiến hóa: nó làm tim đập nhanh, tăng cortisol, khiến ta mở thêm một tab mới dù bốn mươi bảy tab trước còn chưa đọc xong, khiến ta không thể rời mắt khỏi dòng tin tức, không thể ngừng kiểm tra thông báo, không thể dừng lại giữa cơn lốc thông tin. Tâm lý học hành vi gọi đó là loss aversion – con người sợ mất mát hơn là thích được nhận. Khi thấy ai đó khoe thành tựu, khoe trải nghiệm, khoe một điều gì mới, ta không nghĩ “chúc mừng”, mà nghĩ “mình vừa mất cơ hội đó”. Cứ thế, ta tích trữ cảm giác đang theo kịp như cách sóc tích trữ hạt dẻ mùa đông: không phải vì cần, mà vì tưởng rằng sẽ cần, vì nỗi lo rằng nếu không có, mình sẽ bị bỏ lại phía sau, sẽ trở nên lạc lõng, vô hình.

Thế giới thật – tủ quần áo và bảo tàng của những phiên bản cũ

Trong đời thực, nỗi sợ thiếu thể hiện rõ ràng qua những tủ quần áo không thể đóng nổi cửa, qua những lớp học kỹ năng “phòng khi sau này cần đến”, qua những cuộc gặp mà hai người chỉ nói về dự án sắp làm chứ không thực sự dự tính sẽ làm gì. Mọi thứ đều được “để đó”, như một dạng bảo hiểm tinh thần. Con người hiện đại có xu hướng “để đó” chuyên nghiệp: để đó kế hoạch du lịch chưa thực hiện, để đó người yêu cũ chưa quên, để đó cảm xúc chưa tiêu hóa, để đó cả nỗi buồn phòng khi cần viết status. Kinh tế học gọi đây là over-accumulation of potential value – tích trữ giá trị tiềm năng. Nghe qua tưởng như một chiến lược đầu tư khôn ngoan, thực ra chỉ là đóng băng năng lượng sống, là tiêu hao đời mình để giữ lại khả năng… có thể sống sau này. Ta sống trong trạng thái lưng chừng, không dám buông bỏ, không dám tận hưởng, chỉ biết tích trữ cho một ngày chưa chắc sẽ đến.

Phiên bản online – ổ cứng là biểu đồ lo âu

Nếu ngoài đời, tủ quần áo là bảo tàng của những phiên bản cũ, thì trong thế giới số, kho ảnh, kho tin, kho ghi chú và bookmark lại là nhà kho của nỗi sợ. Ta lưu lại công thức món ăn chưa từng nấu, khóa học chưa từng mở, những email chưa gửi vì “chưa đủ hoàn hảo”, những bài viết chưa đọc, những video chưa xem, những ý tưởng chưa thực hiện. Ổ đĩa đầy, nhưng tâm trí còn chật chội hơn. Một dạng digital hoarding – tích trữ kỹ thuật số – đã được các nhà tâm lý xem như biểu hiện mới của rối loạn ám ảnh cưỡng chế: nỗi sợ rằng, nếu xóa đi là mất mãi mãi, là không thể lấy lại, là đánh mất một phần bản thân. Thực ra, hầu hết những thứ ta sợ mất đều chưa bao giờ thật sự thuộc về ta. Ta chỉ thuê chúng bằng sự chú ý, và trả tiền thuê mỗi ngày bằng stress, bằng sự lo lắng thường trực rằng mình sẽ bỏ lỡ điều gì đó quan trọng, rằng mình sẽ không còn đủ đầy như người khác.

Nền kinh tế của nỗi bất an – khi thị trường bán cả sự lo lắng

Công thức của thị trường hiện đại rất đơn giản: tạo ra nỗi sợ, rồi bán thuốc an thần. Các thương hiệu lớn hiểu rõ bản năng này đến mức tinh vi: quảng cáo một loại kem không phải để làm đẹp, mà để gợi cảm giác “nếu không dùng, mình đang tụt lại”, quảng bá một khóa học không phải để truyền đạt kiến thức, mà để bán ảo tưởng “trở nên tốt hơn bản thân ngày hôm qua”. Nghe qua thì nhân văn, thực ra là phiên bản có bản quyền của nỗi sợ bị bỏ lại. Tâm lý học gọi hiện tượng này là defensive purchasing – mua để phòng thân, mua để phòng ngừa rủi ro, mua để cảm thấy an toàn hơn trong một thế giới bất ổn. Người ta mua bảo hiểm, mua kỹ năng, mua cả “lộ trình hạnh phúc”, mua những trải nghiệm, mua những lời khuyên, mua cả sự công nhận từ người khác. Nhưng khi đã mua hết, thứ còn thiếu vẫn là cảm giác rằng mình không còn thiếu – một cảm giác không bao giờ đến, bởi thị trường luôn biết cách tạo ra nỗi lo mới, luôn biết cách khiến ta cảm thấy mình chưa đủ, chưa hoàn thiện, chưa an toàn.

Một trò đùa về kho đồ – tối giản cũng là một dạng tích trữ

Có người từng bảo: “Tôi dọn nhà để sống tối giản.” Một tuần sau, anh ta mua thêm hộp đựng để sắp xếp sự tối giản đó gọn hơn. Tối giản, rốt cuộc, cũng là một hình thức tích trữ – chỉ khác ở chỗ đồ vật nay mang thêm chứng chỉ đạo đức, được gắn nhãn “lối sống xanh”, “lối sống mindful”, “lối sống có ý thức”. Nhà triết học Đức Nietzsche từng nói: “Chúng ta không thể sống mà không lặp lại.” Câu ấy giờ có thể hiểu là: “Chúng ta không thể sống mà không lưu trữ bản sao.” Còn Epicurus, người chủ trương sống thanh đạm, hẳn sẽ hoảng hồn khi thấy hậu duệ mua cả khóa “thanh lọc năng lượng” giá 499 USD, như thể sự thanh thản cũng có thể mua được bằng tiền, như thể chỉ cần tích trữ đủ các khóa học, đủ các chứng chỉ, đủ các món đồ “tối giản”, ta sẽ đạt được bình yên.

Nghịch lý cuối – càng tích trữ càng trống rỗng

Càng tích trữ, con người càng cảm thấy trống rỗng. Bởi vì bản chất của tích trữ không phải là muốn có thêm, mà là sợ mất mát. Ta mua đồ không phải vì cần, mà vì muốn ngăn nỗi lo trong vài giây tại quầy thanh toán. Rồi vài giờ sau, ta lại cần mua tiếp, để phủ lớp sơn mới lên cùng một lỗ hổng cũ. Ở cấp độ xã hội, nền kinh tế của nỗi sợ đã trở thành động cơ tăng trưởng, là nguồn năng lượng vận hành cả một hệ thống tiêu dùng không ngừng nghỉ. Ở cấp độ cá nhân, nó là cái vòng luẩn quẩn dễ thương: ta sợ trống rỗng nên lấp đầy, rồi lại sợ chật chội nên cần thêm khoảng trống để… lấp tiếp. Đó là nghịch lý của thời đại: càng cố tích trữ để cảm thấy an toàn, ta càng bất an; càng cố lấp đầy để không thấy trống rỗng, ta càng nhận ra khoảng trống trong mình ngày một lớn hơn.

Kết – kho lưu trữ vô hạn của sự lo toan

Nếu một ngày nhân loại mất hết công nghệ, có lẽ điều họ nhớ không phải là dữ liệu, mà là cảm giác đã từng lưu giữ. Giống như người già nhẩm lại số điện thoại cũ chẳng để gọi ai, ta tích trữ kỷ niệm không phải để xem lại, mà để chứng minh rằng có một thời mình không trống rỗng. Và thế là, nỗi sợ thiếu – thứ từng giúp tổ tiên sống sót – trở thành căn bệnh mãn tính của những kẻ chưa kịp chết đã lo sợ sẽ không kịp sống. Vậy, nếu ngày mai mọi thứ mất sạch, liệu ta có nhẹ nhõm hay hoảng loạn? Câu trả lời sẽ tiết lộ kho đồ của ta nặng đến đâu – và thứ ta thật sự đang mang theo, có lẽ chỉ là nỗi lo được gói gọn trong bao bì mang tên hy vọng. Bởi cuối cùng, tích trữ không phải để có thêm, mà để chống lại nỗi sợ mất mát, để tự nhắc mình rằng mình vẫn còn tồn tại, vẫn còn ý nghĩa, vẫn còn điều gì đó để bám víu giữa thế giới luôn thay đổi. Và có lẽ, chỉ khi dám buông bỏ, dám đối diện với khoảng trống, ta mới thực sự cảm nhận được sự tự do – thứ tự do không đến từ việc có nhiều, mà từ việc không còn sợ thiếu.

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Welcome to the edge of the map.
The theories have gone home to rest; emotions are running the night shift.

Đây là vùng ngoại biên của The Lab – nơi mọi giả thuyết được viết ra khi đã quá khuya, và/hoặc tâm trạng bị ảnh hưởng bởi thời tiết, và/hoặc caffeine lên tiếng thay cho lý trí, và các nguyên tắc học thuật lặng lẽ… đi ngủ.

Những gì bạn đọc không phải hướng dẫn, không phải chân lý, và chắc chắn không có hiệu lực thi hành. Chúng chỉ là những suy nghĩ lạc đường – nhưng ít ra, chúng biết kể chuyện.

Ở đây, mỗi bài viết là một thí nghiệm tâm trạng: nửa triết học, nửa cảm xúc, và phần còn lại là sự ngẫu hứng của một người vẫn chưa biết mình đang chứng minh điều gì.

Nếu bạn vô tình thấy điều gì đúng, hãy coi đó là một tai nạn thú vị. Nếu thấy sai, có thể nó đúng vào hôm qua. Và nếu thấy hợp lý — xin lỗi, có lẽ tôi đã làm nó chưa đủ lộn xộn.

⚠️ Hướng dẫn an toàn

Đọc chậm, đừng nuốt vội.
Không áp dụng vào đời thật (trừ khi bạn thích rủi ro triết học).
Mọi phản ứng phụ – cười, ngẫm, hoặc thấy mình hơi kì – đều nằm trong dự kiến.

Nói ngắn gọn: đây là phòng thí nghiệm cảm xúc không được cấp phép. Nếu bạn bước vào, hãy mang theo trí tò mò và tinh thần tự chịu trách nhiệm. Vì đôi khi, cách duy nhất để hiểu đời là để nó hết logic một lúc.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)

Nothing here is final.

That’s the point.

Origin
Framework
Playbook
The Lab

“Every mistake is a new data point.”
“The Lab doesn’t promise truth. Only experiments.”

letrieuhoanganh@gmail.com
+84 984332210