Các triết gia từng khổ công chứng minh rằng công bằng là nền tảng của xã hội. Nhưng thực tế, điều giữ xã hội không sụp đổ suốt hàng nghìn năm không phải công bằng — mà là khả năng chịu đựng sự không công bằng một cách duyên dáng. Khi mọi người cùng chấp nhận rằng chẳng ai hoàn hảo, trò chơi đạo đức bắt đầu trở nên thú vị. Người ta sai, xin lỗi, tha thứ, rồi… sai tiếp — không phải vì họ ngu ngốc, mà vì họ biết: nếu mọi thứ phẳng tuyệt đối, thế giới sẽ đi mất tiếng cười.

Trong Sổ tay quan sát, dòng đầu tiên của phần cuối ghi: “Cái đẹp không nằm ở cân bằng, mà ở cách con người tìm lại nó mỗi ngày.” Nhóm nghiên cứu, sau hàng tháng ghi chép, đã đi đến kết luận: chính sự lệch có kiểm soát là động cơ của lòng tốt. Không có thiên vị, sẽ không có bù trừ; không có lỗi, sẽ chẳng cần tha thứ. Nếu thế giới hoàn hảo, con người sẽ không còn dịu dàng — vì chẳng còn ai để ta cư xử dịu dàng.

Khi phân tích hàng nghìn tương tác trong môi trường công sở, đời sống, và truyền thông, nhóm nhận ra rằng mỗi hành vi đạo đức, dù lớn hay nhỏ, đều bắt đầu từ một sự lệch nhẹ. Một ánh mắt thương hại, một chút thiên vị, một lần “nể,” một cú “thôi kệ.” Những lệch nhỏ ấy mở ra cơ hội cho con người bộc lộ tính người. Giữa sự chính xác lạnh lùng của máy móc, lỗi có chủ ý trở thành bằng chứng duy nhất rằng chúng ta vẫn còn cảm xúc.

Thật trớ trêu: suốt nhiều thế kỷ, loài người chạy theo chuẩn mực – hoàn hảo hóa mọi thứ từ nghệ thuật, đạo đức đến công nghệ – chỉ để rồi cuối cùng, họ phát hiện ra điều khiến họ khác máy tính chính là khả năng sai sót. Sai có cảm xúc. Sai có hậu ý. Sai, rồi sửa bằng nụ cười.

Một nhà nghiên cứu trẻ trong nhóm từng thốt lên trong buổi họp tổng kết: “Tất cả chúng ta chỉ là những người dọn dẹp cho những cú lệch của chính mình.” Cả phòng im vài giây, rồi ai đó cười. Không ai phản bác, vì nghe ra đúng quá. Thế giới được vận hành không phải nhờ người đúng, mà nhờ người biết dọn dẹp sau khi làm sai — và dọn với thái độ vui vẻ.

Có thể nói, sự lệch vừa phải chính là ngôn ngữ chung của nhân loại. Nó khiến người ta cảm thông, khiến nghệ thuật có hồn, khiến giao tiếp có màu. Một bản nhạc quá chuẩn nhịp nghe rất chán; một câu nói đúng hoàn toàn nghe khô khan nghiêm túc; một khuôn mặt không khuyết điểm khiến ta ngờ vực. Cái lệch vừa phải, trái lại, làm nên sức sống. Nó nhắc ta rằng, đạo đức không phải là trạng thái, mà là động tác liên tục – hành động sai-sửa.

PHẦN 2 – KHOA HỌC CỦA SỰ LỆCH: VÌ SAO KHÔNG CÔNG BẰNG ĐÔI KHI GIỮ ĐƯỢC HÒA BÌNH

Nếu triết học từng băn khoăn về bản chất của cái đúng, thì khoa học hiện đại lại quan tâm hơn đến độ lệch chấp nhận được — vùng xám giữa lý tưởng và thực tế, nơi con người vận hành phần lớn đời sống của mình mà không vỡ vụn. Trong vật lý, không có hệ nào hoàn toàn ổn định; mọi thứ đều dao động quanh điểm cân bằng. Trong đạo đức học thực nghiệm, điều đó cũng đúng: không ai sống thẳng được mãi, nhưng chừng nào còn biết rung theo nhịp của người khác, hệ thống vẫn an toàn.

Nhóm nghiên cứu đặt tên cho hiện tượng này là “mức lệch tối ưu” – một loại định luật ngầm, tương tự như nhiệt độ phòng của đạo đức. Khi xã hội lạnh quá (tức quá chính xác, quá công bằng, quá “đúng quy trình”), con người trở nên giòn, dễ gãy. Khi xã hội nóng quá (tức quá lỏng lẻo, quá thỏa hiệp), trật tự tan chảy. Giữa hai cực ấy là khoảng ấm – nơi người ta đủ sai để hiểu nhau, đủ đúng để không làm hại nhau. Chính trong khoảng ấy, đạo đức sinh sôi, và loài người… dễ thương nhất.

Một ví dụ điển hình: những buổi họp công sở “đầy thiện chí.” Ai cũng biết quyết định đã được định sẵn từ trước, nhưng mọi người vẫn góp ý, vẫn cười, vẫn nói “chúng ta cùng thống nhất nhé.” Trò diễn tập thể ấy, xét về logic, là lãng phí thời gian. Nhưng về mặt xã hội học, nó là cơ chế phân phối cảm giác được tham gia. Dù công bằng chỉ là tượng trưng, hòa khí thì thật. Và hòa khí, xét cho cùng, là dạng công bằng dễ tiêu hóa nhất.

Tương tự, trong gia đình, phụ huynh thiên vị đứa con yếu hơn – không vì công lý, mà vì lòng thương. Đứa con khác có thể thấy “không công bằng,” nhưng lại học được sự nhường nhịn – kỹ năng nền tảng của đời sống tập thể. Ở cấp vĩ mô hơn, cả xã hội duy trì một lượng bất công nhỏ để tránh bùng nổ lớn. Như một nhạc trưởng giấu nhẹm vài lỗi của dàn nhạc để khán phòng vẫn cảm thấy trọn vẹn, nhân loại cũng biết giả vờ ổn định để thật sự ổn định.

Trong Sổ tay quan sát, nhóm ghi chú: “Công bằng tuyệt đối tạo ra kẻ thù, công bằng có giới hạn tạo ra đồng minh.” Nghe có vẻ phi lý, nhưng đúng. Khi mọi người đều có chút thiệt, ai cũng có quyền than, và khi ai cũng có quyền than, không ai thấy mình cô độc. Sự lệch nhẹ giúp xã hội mềm đi, tránh trạng thái “căng thẳng đạo đức tập thể.” Cảm giác “ít nhất tôi không phải người duy nhất bị đối xử không công bằng” trở thành nền tảng tinh thần vững hơn cả lòng tin tôn giáo.

Những quan sát này dẫn đến một kết luận thú vị: đạo đức thật ra là nghệ thuật quản lý sự lệch. Người càng khéo, biên độ lệch càng nhỏ, tần số bù càng cao. Trong các mối quan hệ, đó là cách hai người thay nhau chịu thiệt để duy trì hòa bình. Trong chính trị, đó là cách chính quyền cho dân “xả van.” Trong công việc, đó là cách sếp “cho phép sai” để nhân viên không sợ. Không ai trong số đó hoàn toàn đúng, nhưng tất cả đều hoạt động – và chỉ cần hoạt động là đủ để gọi là tiến bộ.

Khi thử mô phỏng một xã hội “siêu công bằng,” nơi mọi nguồn lực được chia chính xác đến phần nghìn, nhóm phát hiện điều đáng sợ: hạnh phúc không tăng. Ngược lại, chỉ số căng thẳng tăng 240%. Lý do: con người không thích công bằng tuyệt đối – họ thích có chút ưu thế. Một phần vì bản năng sinh tồn, phần khác vì cảm giác được ưu tiên mang lại ý nghĩa. Và vì ai cũng cần chút ưu thế, xã hội mới buộc phải dao động để phân phát những ưu thế nhỏ ấy luân phiên. Sự bất công có chu kỳ chính là động cơ của hy vọng.

Đó là lý do, trong nền văn minh hiện đại, công bằng thật dường như luôn chạy sau “cảm giác công bằng.” Giống như bóng đèn nhấp nháy nhưng vẫn sáng, xã hội tồn tại nhờ những khoảng chớp tắt giữa đúng và sai. Con người không cần công bằng mãi mãi – họ chỉ cần được cảm thấy công bằng tạm thời. Và trong từng khoảnh khắc ấy, niềm tin được phục hồi, hệ thống lại khởi động.

Khi đọc đến đây, có thể ai đó sẽ hỏi: “Vậy đạo đức còn ý nghĩa gì, nếu tất cả chỉ là sự cân bằng cảm xúc?” Nhóm nghiên cứu có ghi chú ngắn ở cuối phần: “Chính cảm xúc là ý nghĩa.” Đạo đức không phải luật của vật chất, mà là nhịp của trái tim. Nó có thể sai, lệch, hay tạm thời, nhưng chừng nào còn khiến con người cảm thấy muốn tiếp tục tử tế, thì nó vẫn còn hiệu lực.

Vì thế, khi ta nhìn lại toàn bộ chuỗi tiến hóa từ công bằng tuyệt đối sang đạo đức linh hoạt, rồi đến bù trừ xã hội, fairness-washing, EQ-washing — hóa ra, đó không phải là quá trình xuống cấp, mà là quá trình tinh chỉnh độ lệch. Loài người đang học cách thở đều đặn trong một vũ trụ không hoàn toàn phẳng.