Cộng đồng ảo – nơi niềm tin trở thành hàng hiếm

Người ta vẫn tin rằng thời đại kỹ thuật số đã kết nối con người hơn bao giờ hết. Chúng ta có thể tham gia hàng chục nhóm, hội, server Discord, Slack, Facebook, Zalo, Telegram… chỉ bằng một cú nhấp chuột. Nhưng sự kết nối ấy, giống như một bữa tiệc buffet, nơi mọi thực khách đều đứng cạnh nhau, cùng ăn một loại thức ăn, cùng chung một không gian, nhưng lại chẳng ai thực sự quan tâm đến câu chuyện của người bên cạnh. Càng nhiều nơi để nói chuyện, ta càng không chắc còn ai thật sự lắng nghe. Niềm tin – từng là keo dán xã hội, là chất kết dính vô hình giữa người với người – giờ đây được đóng gói thành emoji: nhanh khô, dễ bóc, và dùng một lần. Đó là nghịch lý của cộng đồng ảo: càng đông, càng rỗng; càng nhiều “bạn bè”, càng cô đơn.

Thế kỷ của “chúng ta” cô đơn – hiện đại lỏng và sự mệt mỏi tập thể

Trong xã hội công nghiệp, người ta sống gần nhau mà xa: hàng xóm sát vách nhưng chẳng mấy khi trò chuyện, đồng nghiệp cùng phòng nhưng mỗi người một thế giới. Đến thời đại số, ta sống xa nhau mà giả vờ gần: chỉ cần một cú click là có thể “kết nối”, “hợp tác”, “trao đổi” với bất kỳ ai trên thế giới. Zygmunt Bauman gọi thế giới này là “liquid modernity” – hiện đại lỏng, nơi con người như nước, chảy qua nhau mà không thấm, không để lại dấu vết. Ta tham gia nhóm Facebook để “kết nối”, Slack để “hợp tác”, Zoom để “trao đổi” – và rồi phát hiện rằng mọi người đều bật camera nhưng tắt lòng. Durkheim, hơn một thế kỷ trước, đã mô tả “anomie” – trạng thái khi cá nhân mất liên kết với cộng đồng, cảm thấy mình trôi tự do giữa biển người. Ngày nay, ta gọi nó bằng cái tên ngọt hơn: “digital fatigue” – mệt mỏi số. Cảm giác ấy giống nhau: mệt vì quá nhiều quan hệ mà không ai thật sự chạm được vào ta, mệt vì luôn phải “online” mà chẳng bao giờ được “kết nối” thật sự.

Cộng đồng: nơi an ủi biến thành thương hiệu

Hội nhóm như nhà hát – nghi thức mới của sự gắn kết

Durkheim tin rằng con người cần ritual – nghi thức – để củng cố sự gắn kết. Ngày nay, nghi thức ấy là “check-in hàng ngày”, “cập nhật tiến độ”, “chia sẻ động lực tuần mới”. Thay vì cầu nguyện, ta báo cáo tinh thần. Slack channel giống giáo đường: mỗi người vào, nói “chào buổi sáng mọi người!”, nhận vài emoji vỗ tay, rồi im lặng cả ngày. Ai rời nhóm bị xem là “thiếu tinh thần đồng đội”, giống như kẻ rời bỏ tôn giáo. Cộng đồng hoạt động bằng niềm tin vào sự tương tác, chứ không phải niềm tin vào nhau. Hannah Arendt từng viết rằng con người chỉ thật sự hiện hữu khi cùng nhau hành động. Nhưng hành động tập thể giờ đã được thay bằng “reaction tập thể”. Mỗi cái biểu tượng là một mảnh nhỏ của hành động bị khử trùng, một nghi thức không còn linh hồn.

Cơ chế dopamine của tập thể – nhịp tim nhân tạo của cộng đồng

Không chỉ cá nhân nghiện dopamine, cộng đồng cũng nghiện. Một nhóm sôi động tạo cảm giác sống; nhóm im ắng gợi lo âu, bất an. Vì thế, ta giữ nhịp hoạt động bằng những tin nhắn “cảm ơn mọi người”, “hôm nay tôi học được…”, “cùng nhau cố gắng nha”. Không ai thật sự cần câu đó, nhưng nó duy trì nhịp tim nhân tạo của nhóm. Tâm lý học nhóm gọi đây là “collective reassurance” – sự trấn an tập thể. Cộng đồng càng bất ổn, càng phải tự khen mình “gắn kết”. Cũng như người đang yêu nhau ít nói “anh tin em”, còn kẻ đang nghi ngờ thì nói câu đó nhiều nhất. Sự gắn kết trở thành một loại “hợp đồng niềm tin” ngắn hạn, cần được gia hạn liên tục bằng emoji, bằng lời động viên, bằng những “reaction” đúng lúc.

Khi niềm tin trở thành tài sản có thể rút vốn

Niềm tin từng là tài nguyên vô giá, là thứ không thể mua bán, không thể mặc cả. Giờ đây, nó trở thành tài sản có thể thương lượng, có thể “rút vốn” bất cứ lúc nào. Ta “đầu tư” vào người khác với hy vọng “lãi suất uy tín”. Nếu người kia phản bội, ta rút vốn và chặn tài khoản. Mọi nền tảng đều khai thác điều đó: bạn tin người lạ vì họ có “verified badge”, tin vào hệ thống vì nó “đã được xác minh”. Niềm tin giờ không dựa trên đạo đức, mà dựa trên hạ tầng kỹ thuật. Ta không cần biết ai trung thực, chỉ cần biết họ “đã được xác minh”. Một kiểu đạo đức điện toán: nếu hệ thống không báo lỗi, người kia chắc ổn. Bauman nói rằng trong thế giới lỏng, con người tránh cam kết vì cam kết làm đông cứng dòng chảy. Ta kết bạn nhanh, rời đi nhẹ. Tin vừa đủ để nói chuyện, không đủ để bị tổn thương.

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống