Tự do kiểu KPI – khi đam mê hóa thành xiềng xích

Ngày xưa, tự do là giấc mơ vĩ đại của nhân loại. Người ta khao khát phá vỡ những rào chắn, vùng lên chống lại áp bức để được tự quyết định cuộc đời mình. Nhưng kỳ lạ thay, khi thế hệ hôm nay đã chạm tay vào tự do, lại thấy mệt mỏi hơn cả thời bị quản lý. Tự do kiểu mới không còn đơn giản là “được làm điều mình muốn”, mà trở thành quyền tự ép mình làm điều mình nghĩ là nên muốn. Công cụ của thời đại này không phải là dây xích hay mệnh lệnh từ trên xuống, mà là niềm đam mê, chiếc đồng hồ thông minh luôn nhắc nhở, và bảng KPI – những chỉ số hiệu suất cá nhân mà ta tự nguyện đặt ra, tự giám sát, tự kiểm điểm, tự trừng phạt nếu “chưa xứng đáng”.

Tự do – phiên bản đeo vòng tay theo dõi

Nếu như công nhân thế kỷ 19 bị quản lý bằng tiếng còi nhà máy vào ca, ra ca, thì công dân thế kỷ 21 lại bị nhắc nhở bằng thông báo “Bạn chưa hoàn thành mục tiêu hôm nay” từ điện thoại, đồng hồ thông minh, hay app quản lý bản thân. Erich Fromm, trong tác phẩm “Escape from Freedom”, từng chỉ ra rằng khi con người được trao quá nhiều tự do, họ hoang mang và sợ hãi, bởi tự do luôn đi kèm với trách nhiệm. Để trốn tránh cảm giác bất an ấy, ta phát minh ra những chiếc còng tinh vi và tự nguyện đeo lấy: lịch làm việc dày đặc, app đo giấc ngủ, kế hoạch phát triển bản thân, bảng “habit tracker” đầy sắc màu. Những chiếc còng ấy không ai ép buộc, mà ta tự hào vì chính mình đã mua được chúng với giá giảm 50%, tự hào vì mình “chủ động quản lý cuộc đời”. Byung-Chul Han gọi đó là psychopolitics – chính trị của tâm hồn. Không cần ai ra lệnh, ta vẫn làm; không cần giám sát viên, mỗi người đã trở thành camera nội tâm, tự giám sát chính mình bằng sự nghiêm khắc hơn bất kỳ ông chủ ngoài đời nào.

Khi đam mê được tính theo giờ công

Thời ông bà ta, làm việc là nghĩa vụ – một cách góp phần vào gia đình, xã hội. Ngày nay, làm việc đã trở thành căn cước, là lời khẳng định bản sắc cá nhân. Câu hỏi “Anh làm nghề gì?” giờ đây còn sâu sắc hơn “Anh là ai?” Chúng ta yêu công việc, tôn thờ đam mê như người xưa tôn thờ Thượng Đế – sốt sắng, cầu xin, và cảm thấy tội lỗi nếu lơ là, không phục vụ đầy đủ. Sự khác biệt là Thượng Đế có thể tha thứ, còn deadline thì không. Michel Foucault, trong “Discipline and Punish”, mô tả xã hội panopticon – nhà tù hình tròn nơi tù nhân tự kiểm soát vì biết có thể bị quan sát bất cứ lúc nào. Thế kỷ 21 không cần tháp canh; ta tự xây tháp cho chính mình, đứng trên đó quan sát từng hành động, từng phút giây lơ là, từng lần “chưa đủ nhiệt huyết”. Đồng hồ, bảng mục tiêu, báo cáo cuối ngày – tất cả trở thành ánh mắt vô hình của quyền lực. Không ai bắt ta “phải đam mê”, nhưng ta cũng không dám không đam mê, bởi sợ bị xem là kém “năng lượng tích cực”, sợ bị loại khỏi cuộc đua không hồi kết. Đam mê, vốn nên là ngọn lửa nội tâm, đã hóa thành công suất đầu ra, thành chỉ số đo lường khắt khe.

Khi nghỉ ngơi cũng cần hiệu suất – thư giãn bị biến thành nhiệm vụ

Ngay cả những khoảnh khắc thư giãn cũng không thoát khỏi lưới KPI. Thiền để tăng năng suất. Du lịch để “nạp năng lượng” cho công việc. Ngủ ngon để “làm việc hiệu quả hơn”. Thậm chí, “không làm gì” cũng được quảng bá là “phương pháp tối đa hóa sáng tạo”. Nghỉ ngơi không còn là một phần tự nhiên của đời sống, mà trở thành nhiệm vụ – một cách “sạc pin” cho lần bóc lột kế tiếp. Nếu triết gia Epicurus sống lại, hẳn ông sẽ cười ngất khi thấy triết lý hưởng thụ đơn giản của mình bị biến thành gói wellness subscription giá 29,99 USD/tháng. Nghỉ ngơi cũng phải có lý do, phải chứng minh được hiệu quả, phải được đo lường, thống kê, kiểm soát.

Hài hước nhỏ từ thùng rác của thời gian – khi chủ động nghĩa là “không được nghỉ”

Có lần, một đồng nghiệp nói với tôi: “Tôi thích cảm giác được chủ động.” Tôi hỏi lại: “Chủ động gì?” Anh ta im lặng một lát, rồi trả lời: “Chủ động không được nghỉ.” Một câu trả lời vừa hài hước, vừa đáng buồn – trung thực đến mức Foucault chắc sẽ rơi nước mắt, còn Fromm thì gật gù: “Chính là chạy trốn tự do.” Nếu Diogenes chứng kiến, có lẽ ông chỉ nhún vai và mỉm cười châm biếm: “Ta bảo rồi, đừng sơn chuồng bằng vàng nếu vẫn định ở trong đó.” Sự chủ động kiểu KPI thực ra chỉ là một vòng lặp, nơi người ta tự nguyện bóc lột bản thân, tự nguyện chạy không ngừng nghỉ mà chẳng biết đường về, tự nguyện biến thời gian rảnh thành một thứ “lỗi hệ thống” cần phải sửa.

Kết – tự do đúng nghĩa: nghệ thuật sống mà không đo hiệu suất

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống