Dẫn nhập: Chợ Dopamine – nơi con người mua bán sự công nhận

Nếu phải hình dung xã hội loài người như một cái chợ lớn, thì mặt hàng phổ biến và đắt giá nhất chắc chắn không phải gạo, dầu, hay vàng bạc, mà chính là những lời khen, sự công nhận, những ánh mắt đồng thuận và ngón tay bấm “like”. Không phải vì chúng ta ham danh vọng một cách rỗng tuếch, mà bởi bộ não đã được lập trình từ thuở hồng hoang để phát sáng, để reo vui mỗi khi nghe thấy một câu “hay quá”, “giỏi quá”, hoặc đơn giản chỉ là nhìn thấy ký hiệu ❤️ trên màn hình. Thứ ánh sáng nhỏ nhoi ấy chính là dopamine – một phân tử thần kinh liều lượng nhỏ nhưng quyền lực hơn bất kỳ loại tiền tệ nào từng lưu thông trong xã hội loài người. Dopamine không chỉ là chất dẫn truyền thần kinh; nó là động cơ của mọi cuộc đổi chác cảm xúc, là nhiên liệu của những phiên chợ vô hình nơi con người mua bán, trả giá và nghiện ngập trong cảm giác được chú ý, được khẳng định, được tồn tại.

Phân tử hạnh phúc – người môi giới của ý nghĩa và phần thưởng

Từ thời con người còn sống trong các hang động, dopamine đã giúp tổ tiên ta ghi nhớ những trải nghiệm cần phải lặp lại hoặc tránh xa. Ăn được quả mọng thì vui, bị hổ rượt thì không – hệ thống phần thưởng ấy đã vận hành trơn tru hàng triệu năm, dạy loài người cách tìm kiếm niềm vui và tránh né nỗi đau. Nhưng mọi thứ bắt đầu rối loạn khi loài người phát minh ra Wi-Fi, điện thoại thông minh, mạng xã hội. Quả mọng khi xưa đã hóa thân thành “thông báo”, thành “notification”, thành “thả tim”, thành “comment” khen ngợi. Mỗi lần có ai đó bấm “like”, não ta lại nổ ra một bữa tiệc hóa học li ti, giống hệt niềm vui săn mồi thành công, chỉ khác là không có gì thực sự được ăn, không có năng lượng nào được nạp vào ngoài cảm xúc nhất thời. Nhà tâm lý học B. F. Skinner từng làm thí nghiệm nổi tiếng với chuột: cho chúng nhấn cần để nhận phần thưởng, nhưng phần thưởng ấy không đều đặn, mà xuất hiện ngẫu nhiên. Khi phần thưởng trở nên khó đoán, chuột nhấn cần gấp đôi, gấp ba, không biết mệt – và con người ngày nay, thông minh hơn chuột, chỉ khác ở chỗ ta nhấn “refresh” thay vì “cần gạt”.

Mạng xã hội: sòng bạc của tình cảm – nơi mọi cái “like” đều là con xúc xắc đỏ đen

Tâm lý tiêu thụ dopamine – nghiện mong đợi thay vì kết quả

Nhà thần kinh học Robert Sapolsky chỉ ra rằng dopamine không tạo ra niềm vui, mà tạo ra mong đợi niềm vui. Ta không nghiện kết quả, ta nghiện cảm giác chờ đợi phần thưởng, nghiện trạng thái “gần đạt được”, “sắp có”, “chuẩn bị được chú ý”. Đó là lý do vì sao người ta thường hạnh phúc nhất khi chuẩn bị đi du lịch, chứ không phải khi đang đứng chen chúc giữa khu du lịch. Mạng xã hội và công việc hiện đại khôn ngoan ở chỗ: chúng cung cấp một dòng mong đợi vô tận, một đường dẫn không bao giờ tới đích. Không cần phần thưởng lớn, chỉ cần “gần được thưởng”. Giống như con lừa nhìn thấy củ cà rốt treo trước mặt, ta luôn trong trạng thái tiến gần hạnh phúc mà không bao giờ chạm tới, luôn ngỡ rằng chỉ cần thêm một lần kéo xuống, một lời khen nữa, một lượt like nữa là sẽ đủ – nhưng thực ra, chẳng bao giờ đủ.

Khi dopamine gặp đạo đức – sự công nhận cũng là hàng hóa tinh thần

Ở một mức độ sâu sắc hơn, dopamine bắt đầu định giá cả những gì từng thuộc về lĩnh vực đạo đức. Làm từ thiện, giúp người – vui nhất là lúc được công nhận, đăng ảnh lên mạng, nhận nhiều lời khen. Viết sách, vẽ tranh, chia sẻ kinh nghiệm – tất cả đều chạy bằng một câu hỏi nhỏ: “Có ai thấy chưa?” Ngay cả sự khiêm tốn cũng có KPI riêng: khiêm tốn đúng liều thì được khen là sâu sắc, khiêm tốn quá mức thì bị chê là thiếu tự tin, nhạt nhòa. Freud có thể sẽ nói: “Cái tôi hiện đại không muốn yêu – nó muốn được like.” Còn Marx, nếu sống lại, có lẽ sẽ viết: “Dopamine là thuốc phiện mới của nhân dân.” Đạo đức trở thành một dạng content, một món hàng hóa tinh thần, nơi mọi giá trị đều quy đổi sang điểm thưởng hóa học, nơi mọi hành động đều lấp lánh sắc màu dopamine.

Sự mệt mỏi của não phần thưởng – lạm phát dopamine và hệ quả

Một khi dopamine bị kích hoạt quá mức, não bắt đầu giảm nhạy, như người nghiện cà phê phải uống gấp đôi để tỉnh, ta lại cần gấp đôi lời khen để vui như cũ. Đến một lúc, niềm vui biến mất, chỉ còn lại phản xạ máy móc. Người ta không chia sẻ vì muốn nói, mà vì không biết làm gì khác, không còn cảm xúc nào khác đủ mạnh để thay thế. Một nghiên cứu năm 2023 của Đại học UCLA cho thấy: những người dùng mạng xã hội nhiều có hoạt động dopamine giảm 40% so với nhóm kiểm soát, nhưng lại bị kích thích nhiều hơn khi thấy thông báo. Tức là, ta không hạnh phúc hơn, ta chỉ bồn chồn giỏi hơn, ta chỉ lặp lại động tác “tìm kiếm phần thưởng” mà không còn nhận được phần thưởng thật sự nào. Đó là vòng lặp mệt mỏi, là cảm giác trống rỗng ngày càng lớn, là sự lệ thuộc vào chợ dopamine như một nghi lễ sinh tồn mới.

Đời thật – cái chợ vô hình của sự công nhận

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống