Tôi đến Mirrorpolis vào một chiều mưa nhẹ. Những con đường sáng bóng như gương, phản chiếu ánh đèn neon xanh đỏ từ những bảng hiệu giám sát. Người dân bước qua tôi trong im lặng, đầu cúi xuống, ánh mắt lạc vào những màn hình nhỏ trên tay. “Đây không chỉ là một thành phố,” một người dẫn đường nói với tôi, “mà là một hệ thống điều khiển hoàn hảo.”

Mirrorpolis – cái tên gợi lên hình ảnh một chiếc gương khổng lồ – không phải đặt bừa. Chính quyền nơi đây tự hào tuyên bố rằng họ sở hữu “hệ thống kiểm soát tiên tiến nhất lịch sử nhân loại.” Camera được lắp ở mọi ngõ ngách, từ quảng trường trung tâm đến những con hẻm tối nhất. Thuật toán giám sát từng cử chỉ, từng câu nói, từng hơi thở của cư dân.

“Chúng tôi không chỉ biết mọi người đang làm gì,” một quan chức tuyên bố trong buổi họp báo, “mà còn biết họ sẽ làm gì tiếp theo.”

Nhưng điều kỳ lạ không nằm ở những chiếc camera hay thuật toán. Điều kỳ lạ là cách hệ thống này vận hành.

Để kiểm soát dân cư, chính quyền không chỉ theo dõi họ. Họ mô phỏng từng cư dân bằng dữ liệu. Mỗi người sống ở Mirrorpolis đều có một bản sao số hóa – thứ mà dân ở đây gọi là “twin” (song sinh).

Bản sao này không chỉ ghi nhận những gì bạn làm, mà còn dự đoán bạn sẽ làm gì: bạn sẽ đi đâu, bạn sẽ gặp ai, bạn sẽ uống cà phê hay trà vào buổi sáng. Mọi hành vi của bạn đều được phản ánh, mô phỏng, và lưu trữ trong hệ thống.

Và đây là điểm đáng sợ: hệ thống càng muốn kiểm soát, nó càng phải giống y hệt thứ nó kiểm soát.

Để hiểu bạn, nó phải trở thành bạn.

Ban đầu, người dân chỉ coi “twin” của mình là một công cụ vô hại. “Ồ, nó chỉ là dữ liệu,” một người nói với tôi, “nó không phải tôi.” Nhưng dần dần, mọi thứ bắt đầu thay đổi.

Những bản sao không chỉ phản ánh người thật. Chúng bắt đầu định hình người thật.

Một người phụ nữ trẻ tôi gặp trong quán cà phê kể cho tôi nghe một câu chuyện kỳ lạ:

“Ngày trước, tôi thích uống trà vào buổi sáng. Nhưng rồi, một hôm tôi thấy trong app của thành phố, ‘twin’ của tôi đã đặt lịch uống cà phê từ trước. Và thế là tôi uống cà phê. Tôi không biết mình uống vì tôi thích, hay vì bản sao của tôi đã quyết định trước.”

Câu chuyện của cô không phải duy nhất. Một người đàn ông lớn tuổi thừa nhận rằng ông đã thay đổi cách đi làm, chỉ vì thấy “twin” của mình trên bản đồ đã chọn con đường khác.

Dần dần, ranh giới giữa người thật và bản sao mờ nhạt đi. Con người bắt đầu sống như những “người trong gương,”bắt chước chính hình ảnh của mình trên hệ thống.

Mirrorpolis trở nên lặng im một cách kỳ lạ. Ở đây, không có những cuộc cãi vã trên phố, không có những đám đông hỗn loạn. Nhưng sự im lặng ấy không phải là yên bình. Nó giống như tiếng rì rầm của một cỗ máy khổng lồ, nơi từng cá nhân chỉ là một bánh răng nhỏ, quay theo nhịp đã định trước.

Một cư dân nói với tôi: “Chúng tôi không còn biết mình sống cho mình, hay sống cho những gì hệ thống dự đoán về chúng tôi.”

Khi tôi rời khỏi thành phố, tôi nhìn lại con đường sáng bóng phía sau. Trong ánh phản chiếu của những camera giám sát, tôi có cảm giác rằng chính tôi cũng đang bị một bản sao vô hình nào đó theo dõi – một phiên bản của tôi, không phải bằng xương bằng thịt, mà là một hình ảnh được lưu trữ trên máy chủ nào đó trong thành phố này.

Tôi gấp cuốn sổ tay, viết một dòng cuối cùng, như một lời tự nhắc nhở:

“Muốn kiểm soát hoàn hảo, bạn phải trở thành cái bạn kiểm soát. Và khi đã thành bản sao, bạn còn kiểm soát ai nữa?”

📌 Ghi chú – Good Regulator Theorem

• Định nghĩa: Định lý “Good Regulator” (Conant & Ashby, 1970): “Mọi hệ thống điều tiết hiệu quả phải là một mô hình của hệ thống nó kiểm soát.”
• Ý nghĩa: Muốn kiểm soát một hệ thống phức tạp, bạn phải hiểu và phản ánh cấu trúc, hành vi của nó.
• Ứng dụng thường gặp:
  • Kinh tế → ngân hàng trung ương phải phản ánh thực tế thị trường, không chỉ áp luật cứng.
  • Công nghệ → AI giám sát xã hội phải “học” toàn bộ hành vi xã hội.
  • Tổ chức → quản lý muốn hiệu quả thì chính bản thân tổ chức phải “mô phỏng” môi trường.
• Điểm mấu chốt: Kiểm soát tốt = đồng hóa. Nhưng đồng hóa đến mức nào thì hệ thống còn là “người điều khiển”?

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)