Ngày xửa ngày xưa, giữa một vùng đất trù phú và rộng lớn, có một đế chế mang tên Phình To. Tên gọi này, thoạt nghe tưởng như lời chế giễu, nhưng thực chất lại là biểu tượng của niềm tự hào. Người dân của Phình To tin rằng mình đang sống trong một vương quốc có khả năng vượt qua mọi giới hạn. Họ thường ca tụng nhà vua của mình bằng những lời lẽ xứng đáng được ghi vào sử sách: “Ngài là người có thể mở rộng mọi thứ, từ ruộng đồng, thành quách, kho thóc cho đến quân đội. Với ngài, chẳng có gì là không thể.”

Và quả thật, lời nói ấy không hề ngoa. Dưới sự trị vì của nhà vua, đế chế Phình To không ngừng nở rộ. Mỗi năm, lãnh thổ lại được mở rộng thêm một vòng. Khi những bức tường thành cũ không còn đủ lớn để ôm trọn dân cư, họ xây thêm những bức tường mới, cao hơn, hùng vĩ hơn. Khi những khu chợ cũ trở nên chật chội vì lượng người buôn bán ngày càng đông, họ dựng thêm những khu chợ mới, sầm uất hơn, rộng rãi hơn. Khi quân đội ngày càng đông đảo đến mức kho lương thực không đủ sức nuôi, họ lại xua quân đi chiếm thêm đất đai, cướp thêm mùa màng, để có thể duy trì sự tăng trưởng bất tận ấy.

Ban đầu, mọi thứ giống như một giấc mơ vĩ đại của nhân loại. Những cánh đồng lúa trải dài bất tận, kho thóc đầy ắp, binh lính hùng hậu, thương nhân từ khắp nơi đổ về. Thành quách của Phình To sáng rực ánh vàng, những bức tường thành cao vút như thách thức cả bầu trời. Người dân sống trong cảnh phồn hoa, tự hào rằng mình đang là một phần của “đế chế không bao giờ ngừng lớn lên.”

Nhưng, như mọi câu chuyện đầy tham vọng, sự tăng trưởng ấy không kéo dài mãi mãi.

Những dấu hiệu đầu tiên của sự suy kiệt xuất hiện lặng lẽ, như những vết nứt nhỏ trên bức tường lớn. Ruộng đất, vốn là nguồn sống của đế chế, bắt đầu bạc màu. Việc cày cấy liên tục không cho đất nghỉ ngơi đã khiến những cánh đồng tươi tốt dần hóa thành những mảnh đất cằn cỗi. Người nông dân phải làm việc gấp đôi, nhưng thu hoạch chỉ còn một nửa.

Trong khi đó, những kho thóc khổng lồ, từng là biểu tượng của sự dư dả, giờ đây trở thành sân chơi của lũ chuột.Chúng gặm nhấm những bao tải lúa, tổ chức những bữa tiệc thịnh soạn ngay trong bóng tối, trong khi những người dân nghèo đói đứng ngoài chỉ biết lắc đầu bất lực.

Quân đội – niềm tự hào của đế chế – cũng không còn như trước. Những binh lính phải hành quân đến những vùng đất xa xôi để bảo vệ lãnh thổ mới chiếm được. Họ kiệt sức sau những ngày dài rong ruổi, và chẳng mấy chốc, hàng ngũ bắt đầu tan rã. Nhiều người bỏ trốn, tìm đường về quê, để lại những vùng biên giới trống trải và dễ tổn thương.

Nhưng có lẽ, điều nguy hiểm nhất lại nằm ở chính bộ máy quan lại của đế chế. Khi lãnh thổ trở nên quá rộng lớn, việc quản lý trở nên lỏng lẻo. Quan lại ở những vùng xa bắt đầu lợi dụng tình hình để tham ô, ăn chặn thuế của dân, tích trữ của cải cho riêng mình. Tiền bạc không còn chảy về kinh thành như trước, và triều đình ngày càng rơi vào cảnh thiếu hụt.

Một ngày nọ, giữa lúc đế chế đang chao đảo, một nhà tiên tri già bước vào cung điện với một cuộn giấy dài như bản đồ. Ông trải cuộn giấy ra trước mặt nhà vua và nói:

“Thưa bệ hạ, đế chế của ngài sẽ không chết vì kẻ thù bên ngoài. Nó sẽ chết vì chính sức nặng của mình. Tăng trưởng không phải là vĩnh hằng, mà chỉ là khúc dạo đầu của sự suy kiệt.”

Nhà vua, với lòng tự tin đã được xây dựng qua những năm tháng chiến thắng liên tiếp, chỉ cười nhạt. Ông phẩy tay, ra lệnh cho các quan đại thần:
“Chúng ta chỉ cần xây thêm một vòng thành mới, cao hơn, to hơn. Chúng ta sẽ vượt qua như mọi lần trước đây.”

Và thế là, lệnh xây dựng được ban ra. Một vòng thành mới bắt đầu được dựng nên, hùng vĩ hơn bất kỳ công trình nào trước đó. Nhưng khi vòng thành mới chưa kịp hoàn tất, những vòng thành cũ đã bắt đầu sụp đổ.

Những bức tường bên trong, vốn đã oằn mình dưới sức nặng của đế chế, vỡ vụn như những chiếc bình đất sét bị ném xuống nền đá. Kho thóc trống rỗng, quân đội tan rã, quan lại bỏ trốn, và dân chúng bắt đầu nổi loạn. Như một tòa tháp xây trên cát, đế chế Phình To đổ sụp dưới chính sức nặng của nó.

📌 Ghi chú – Limits to Growth

• Định nghĩa: Limits to Growth là mẫu hình khi một hệ thống tăng trưởng đến một mức thì bị giới hạn (tài nguyên, năng lực quản lý, sức chứa…), khiến tăng trưởng dừng hoặc đảo ngược.
• Nguồn gốc: Khái niệm nổi bật trong system dynamics (Club of Rome, 1972).
• Ứng dụng thường gặp:
  • Kinh tế → tăng trưởng GDP bị chặn bởi tài nguyên và môi trường.
  • Doanh nghiệp → công ty lớn khó đổi mới, bị “quá tải cấu trúc”.
  • Sinh thái → quần thể động vật tăng nhanh rồi sụp khi thức ăn cạn.
• Điểm mấu chốt: Tăng trưởng vô hạn trong một hệ thống hữu hạn luôn là ảo tưởng.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)