Tòa mở cửa vào một buổi sáng âm u. Nhưng phiên tòa này không giống bất kỳ phiên tòa nào trước đó. Trên ghế bị cáo không phải là một con người, mà là một túi vàng sáng chói. Ánh sáng từ nó phản chiếu khắp phòng xử án, khiến mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía bị cáo kỳ lạ này.

Dưới hàng ghế khán giả, đám đông xì xào:
“Lần này, chính phần thưởng bị đem ra xét xử.”

Một người thì thầm: “Liệu công lý có thể đụng tới thứ này không?”

Quan tòa, một người đàn ông già với gương mặt đầy nếp nhăn như khắc họa của sự mệt mỏi, gõ búa. “Trật tự!” – ông hét lên, và tiếng xì xào lập tức im bặt.

Ông quay sang nhìn túi vàng trên ghế bị cáo, ánh mắt nặng trĩu. Rồi ông đọc to lời buộc tội, từng chữ vang lên rõ ràng như những nhát búa đập vào không khí:

“Bị cáo, ngươi bị tố cáo đã biến xã hội thành trò hề. Ngươi hứa sẽ khuyến khích điều tốt, nhưng lại dẫn tới điều xấu. Ngươi làm méo mó hành vi con người. Ngươi có nhận tội không?”

Túi vàng, với giọng nói leng keng như những đồng xu va vào nhau, bật ra một tràng cười khành khạch, vang vọng khắp phòng xử.

“Nhận tội ư?” – nó nói, giọng điệu đầy thách thức. “Ta chỉ làm điều mà con người mong muốn. Họ muốn điểm số đẹp, ta cho điểm số. Họ muốn lợi nhuận, ta bày đường tắt. Họ muốn thành tích, ta đưa kịch bản gian lận. Có lỗi gì ở ta? Ta chỉ là… động lực của họ. Đừng đổ lỗi cho ta vì chính những gì họ muốn đạt được.”

Quan tòa nheo mắt, không nói gì, rồi gật đầu. Ông ra hiệu cho nhân chứng đầu tiên bước lên.

Nhân chứng 1: Một giáo viên.

Người giáo viên đứng đó, trông mệt mỏi như thể đã phải mang trên vai gánh nặng của một hệ thống mà chính cô cũng không thể hiểu nổi.

“Họ trả lương tôi dựa trên điểm số thi cử của học sinh,” cô nói, giọng nhỏ nhưng rõ ràng. “Thế nên, tôi mở lớp luyện thi. Học sinh của tôi học vẹt để làm bài. Chúng không hiểu gì, nhưng điểm thì cao. Tri thức biến mất, còn tôi được thưởng.”

Nhân chứng 2: Một bác sĩ.

Một người đàn ông mặc áo blouse trắng bước lên. Nhưng thay vì trông như một người cứu mạng, ông hiện lên như một kẻ đã trải qua quá nhiều mâu thuẫn nội tâm.

“Họ trả công tôi theo số ca phẫu thuật tôi thực hiện,” ông nói, đôi tay run nhẹ. “Thế là tôi mổ nhiều hơn. Nhưng bệnh nhân của tôi… chẳng chắc khỏe hơn. Họ chỉ nằm đó, trả tiền, và tôi nhận thưởng.”

Nhân chứng 3: Một quan chức.

Cuối cùng, một quan chức bước lên bục. Ông không nhìn ai, ánh mắt dán xuống sàn như thể muốn lẩn tránh mọi thứ.

“Họ chấm công tôi theo số báo cáo mà tôi hoàn thành,” ông nói, giọng khô khốc. “Thế nên, tôi photocopy dữ liệu, tô đậm các con số đẹp. Ai cũng khen tôi, nhưng chẳng ai thắc mắc rằng những con số ấy có ý nghĩa gì.”

Quan tòa nghe xong, ông ngả người ra ghế, đôi mắt nhắm lại như thể đang cố gắng tìm một câu trả lời từ trong chính sự hỗn loạn này.

Cuối cùng, ông mở mắt, nhìn thẳng vào túi vàng trên ghế bị cáo.

“Ngươi không vô tội,” ông nói, giọng trầm như tiếng gió qua cánh đồng vắng. “Nhưng ngươi cũng không đơn độc. Ngươi chỉ là công cụ. Thủ phạm thật sự là kẻ đã dựng nên trò chơi, người đã thiết kế những phần thưởng này và gọi nó là… chính sách.”

📌 Ghi chú – Perverse Incentives

• Định nghĩa: Perverse Incentive (động lực lệch lạc) là hiện tượng khi một phần thưởng/hình thức khuyến khích được thiết kế để tạo lợi ích tích cực nhưng lại dẫn đến hành vi tiêu cực.
• Nguồn gốc: Thảo luận lâu dài trong kinh tế học và chính sách công; ví dụ nổi tiếng: Cobra Effect.
• Ứng dụng thường gặp:
  • Giáo dục → trả lương theo điểm → gian lận, dạy học lệch mục tiêu.
  • Y tế → trả công theo số ca → phẫu thuật thừa.
  • Kinh tế → trợ cấp sai → người dân/lãnh đạo lợi dụng.
• Điểm mấu chốt: Phần thưởng sai = hành vi sai. Incentive không trung lập, nó tái lập cả hệ thống hành vi.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)