Người ta bảo rằng chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của “người sáng tạo tự do”, một thời đại mà ai cũng có thể trở thành nhân vật chính trong câu chuyện của mình, không cần qua bất cứ cánh cửa kiểm duyệt nào và bất cứ ai cũng có thể lên tiếng, đóng vai người kể chuyện, người truyền cảm hứng, thậm chí là người định nghĩa lại chính bản thân mình. Nghe qua, danh xưng ấy oai phong chẳng kém gì một biến thể hiện đại của tự do ngôn luận, chỉ khác ở chỗ: giữa biển người ồn ào này, tất cả cùng nói một lúc và dường như không ai thật sự lắng nghe ai nữa. Theo khảo sát của McKinsey vào năm 2024, gần bảy mươi phần trăm người trẻ châu Á bày tỏ mong muốn được trở thành “freelancer sáng tạo”, tức là mỗi năm, hàng triệu người đăng ký mở những gian hàng mang tên mình, bày bán không phải những vật phẩm hữu hình mà là ý tưởng, năng lượng tích cực, góc nhìn độc đáo, và đôi khi, chỉ đơn giản là một nụ cười được chỉnh sáng hoàn hảo đúng giờ vàng. Họ không biết – hoặc cố tình không biết – rằng cái chợ vĩ đại của bản ngã ấy đã chật ních từ rất lâu rồi. Ở nơi đó, không còn quầy thanh toán truyền thống; người mua và người bán đã nhập lại thành một, mỗi người vừa là chủ sạp vừa là khách hàng, trả giá cho chính màn trình diễn của mình không chỉ bằng thời gian, mà bằng cả sự kiệt sức và nỗi sợ ngày càng lớn về việc sẽ bị lãng quên, bị chìm khuất trong hàng ngàn, hàng triệu tín hiệu cùng lúc phát ra từ thế giới này.

Cửa hàng mở suốt đời thực – sân khấu của những bản ngã thường nhật

Không chỉ ở trên mạng, mà ngay giữa đời thường, con người vẫn miệt mài “bán” mà chẳng cần đến kết nối internet. Ta chọn một góc quán cà phê có ánh sáng chéo vừa phải, nơi gương mặt được tôn lên bởi sắc nắng dịu nhẹ; ta lựa những câu chuyện có thể khiến người đối diện nghĩ mình thông minh hơn nửa bậc, thậm chí đôi khi còn chỉnh sửa cả nhịp thở, dáng ngồi sao cho có vẻ như đang “điều hòa năng lượng nội tâm”. Mỗi buổi gặp gỡ dần biến thành một dịp ra mắt thương hiệu thu nhỏ, nơi mỗi lời chào là một tờ brochure được gấp gọn, mỗi nụ cười là một dấu hiệu nhận diện. Nhà xã hội học Erving Goffman đã nhìn thấy sự thật ấy từ năm 1959, khi ông gọi nó là impression management – nghệ thuật quản lý ấn tượng. Theo Goffman, con người sống như những diễn viên có ý thức trong vở kịch đời thường: ra đường là sân khấu, về nhà là hậu trường, và ở mỗi nơi, ta thay đổi vai diễn, trang phục, thậm chí cả khẩu khí cho vừa với ánh nhìn của khán giả. Nhưng khác với kịch thật ở chỗ, trong xã hội hiện đại, khán giả cũng là diễn viên, ai cũng chờ đến lượt mình được chiếu sáng, không ai chịu đứng ngoài cuộc vui hỗn loạn ấy quá hai phút. Cả xã hội trở thành một lễ hội ánh nhìn, một festival của những bản ngã đang sốt ruột chờ được nhận diện. Người ta từng nói rằng “thành công là một phần tài năng và chín mươi chín phần nỗ lực”, nhưng có lẽ giờ phải thêm: “và nửa phần ánh sáng hợp tone” – vì đôi khi, chỉ một tia sáng đúng lúc cũng đủ biến ai đó thành biểu tượng trong khoảnh khắc ngắn ngủi.

Phiên bản online – hội chợ tốc độ cao của những tín hiệu số

Nếu ngoài đời, mọi thứ còn diễn ra chậm rãi, thì trên mạng, cảnh tượng ấy được phóng đại lên gấp trăm lần, tua nhanh không ngừng nghỉ. Mỗi bài đăng là một gian hàng lấp lánh giữa hội chợ số, mỗi lượt like trở thành hóa đơn tâm lý xác nhận “hàng hóa” của ta vẫn còn hấp dẫn, vẫn có người quan tâm. Não người tiết ra dopamine mỗi khi được phản hồi, một cơ chế sinh học từng giúp tổ tiên cảm thấy hạnh phúc khi săn được con mồi, nay được tái sử dụng để khiến hậu duệ vui mừng vì một nút thích, một lời bình luận từ người lạ. Nhà nghiên cứu hành vi B. F. Skinner đã từng chỉ ra rằng phần thưởng bất định (variable reward) gây nghiện mạnh hơn phần thưởng chắc chắn. Chính vì vậy, mỗi lần mở ứng dụng, ta không biết sẽ nhận được gì, có bao nhiêu người xem mình, và chính sự không đoán trước ấy khiến ta lặp đi lặp lại hành động kiểm tra, dán mắt vào màn hình. Vòng lặp này được tâm lý học gọi là vòng khẳng định xã hội – một trò chơi slot machine vận hành bằng cảm xúc. Nhà triết học Byung-Chul Han gọi đó là xã hội thành tựu, nơi ta không còn bị bóc lột bởi ai, mà tự bóc lột chính mình bằng nhiệt huyết không dứt. Ngoài đời, điều này thể hiện rõ nét bằng việc con người luôn phải “bận có chủ đích”: nếu không bận, ta sẽ cảm thấy mình thất nghiệp, không chỉ trong nghĩa kinh tế mà còn trong nghĩa hiện sinh, như thể mình đang dần biến mất khỏi bản đồ thế giới.

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống