Fairness-Washing là bước tiến tự nhiên của nền công nghiệp bù trừ cảm xúc đã được đề cập ở bài trước. Sau nhiều năm thử nghiệm việc “sai nhẹ rồi xin lỗi dễ thương,” loài người nhận ra rằng xin lỗi mãi cũng mệt. Thế là họ rút ngắn quy trình: bỏ qua giai đoạn “sai,” chỉ giữ lại “tỏ ra đúng.” Từ đó, công bằng chuyển từ hành vi sang hình thức; từ nguyên tắc sang trải nghiệm người xem. Một doanh nghiệp có thể vận hành thiên vị nội bộ, miễn trang chủ vẫn ghi “We Believe in Equality.” Một sếp có thể ưu ái nhân viên thân, miễn bài phát biểu vẫn nhắc “mọi người đều quan trọng.”

Trong xã hội thị giác hóa đến cực điểm, đạo đức cũng buộc phải có độ phân giải cao. Những gì không nhìn thấy được thì không tồn tại, và những gì xuất hiện trên màn hình, dù dối trá, vẫn có hiệu lực tạm thời. Người ta chụp ảnh buổi từ thiện như chụp ảnh món ăn: phải đủ sáng, đủ bokeh. “Công bằng” vì thế không còn là nội dung, mà là phong cách – một bộ lọc Instagram tinh tế giúp con người trông nhân hậu hơn mà không cần thay đổi gì đáng kể.

Song song với đó là người anh em sinh đôi: EQ-Washing. Nếu Fairness-Washing là làm cho hành động trông đúng, thì EQ-Washing là làm cho cảm xúc trông đẹp. Đây là kỹ nghệ làm mềm giọng, làm ấm mắt, và làm sâu câu nói “tôi hiểu bạn.” Trong môi trường chuyên nghiệp, EQ-Washing được coi là kỹ năng lãnh đạo – khả năng nói câu “tôi lắng nghe” trong khi đang nghĩ đến KPI. Không phải ai cũng giỏi EQ-Washing bẩm sinh; nhiều người phải học qua workshop, nơi hướng dẫn cách nghiêng đầu 15 độ để biểu hiện sự thấu cảm, hoặc cách giữ im lặng ba giây trước khi phản hồi để trông như đang suy tư.

Điều thú vị là, cả hai dạng “washing” này đều được xã hội khuyến khích. Chúng làm cho môi trường sống… dễ chịu hơn. Thay vì xung đột, ta có “đối thoại tích cực.” Thay vì thẳng thắn, ta có “ngôn ngữ xây dựng.” Không ai còn nói thật hoàn toàn, nhưng ai cũng nói nhẹ. Thế giới trở nên trơn tru như bàn gỗ đã phủ sáp, không góc cạnh, không gai, và – một cách kỳ lạ – không sâu.

Trong Sổ tay quan sát, nhóm nghiên cứu ghi chú: “Con người hiện đại không che giấu sự thiên vị của mình; họ chỉ định dạng lại nó để hợp chuẩn xã hội.” Một lãnh đạo thiên vị người thân không gọi đó là thiên vị, mà là “tin tưởng những ai chia sẻ giá trị.” Một thương hiệu chạy theo trào lưu “công bằng” không làm vì lý tưởng, mà vì thị trường của lòng tốt đang tăng trưởng hai chữ số mỗi năm. Công bằng trở thành sản phẩm cao cấp, còn sự thấu cảm được định giá bằng khả năng nói đúng câu, đúng tông, đúng khung giờ đăng.

Tuy nhiên, đằng sau lớp sơn ấy không hẳn là giả dối. Nó là cơ chế bảo vệ tập thể trước sự thật quá nặng. Thế giới vốn mệt mỏi; nếu ai cũng nói thật về mức độ ích kỷ của mình, chúng ta sẽ không còn động lực cộng tác. Vì vậy, Fairness-Washing và EQ-Washing tồn tại như một lớp màng sinh học, giữ nhiệt cho xã hội. Nó giả, nhưng cần thiết – như lớp son môi trong ngày họp quan trọng: không thay đổi bản chất, chỉ giúp mọi người nói chuyện với nhau dễ hơn.

PHẦN 2 – THỊ TRƯỜNG CỦA LÒNG TỐT: KHI TỬ TẾ TRỞ THÀNH NGÀNH CÔNG NGHIỆP, VÀ CẢM XÚC ĐƯỢC NIÊM YẾT GIÁ NHƯ CỔ PHIẾU

Ở giai đoạn phát triển hiện nay, tử tế không còn là lựa chọn cá nhân; nó là chiến lược thị trường. Mọi công ty, tổ chức, thậm chí cả cá nhân có thương hiệu đều phải định vị “tử tế” như một giá trị cốt lõi – không phải vì họ thật sự yêu thương nhân loại, mà vì “thị trường của lòng tốt” đang tăng trưởng nhanh hơn GDP. Trong nền kinh tế cảm xúc, thiện chí chính là loại tiền tệ duy nhất có thể quy đổi ra mọi thứ: từ doanh số đến sự yên tâm.

Thị trường này có cơ chế rõ ràng. Nguồn cung đến từ các cá nhân muốn thể hiện hình ảnh nhân văn – họ sản xuất ra vô số hành vi tử tế ở dạng micro: nụ cười đúng lúc, lời cảm ơn công khai, bài chia sẻ truyền cảm hứng. Nguồn cầu đến từ xã hội, nơi con người ngày càng đói khát cảm giác được sống trong thế giới dễ thương. Khi hai bên gặp nhau, giá của lòng tốt tăng. Và như mọi loại hàng hóa, khi cầu tăng, sẽ có… kẻ buôn.

Từ đây xuất hiện một thế hệ mới: những nhà môi giới cảm xúc. Họ là các agency, các chuyên gia tư vấn, các nhà sáng tạo nội dung, và cả những “người ảnh hưởng” đã học cách đóng gói đạo đức thành chiến dịch. Một video lan truyền về “công bằng trong nơi làm việc” có thể đạt hàng triệu lượt xem; một bài đăng “thấu hiểu nhân viên” có thể tăng giá cổ phiếu vài phần trăm. Trong tay họ, tử tế không còn là phẩm chất – mà là hiệu ứng quang học. Nó phản chiếu ánh sáng tốt đẹp lên bề mặt, bất kể bên trong hỗn độn ra sao.

Thế giới dường như đã thống nhất ngầm: không cần công bằng thật, chỉ cần công bằng có hình ảnh đẹp. Mỗi thương hiệu đều biết tạo câu chuyện “chúng ta luôn lắng nghe,” mỗi nhà lãnh đạo đều có video “nói chuyện gần gũi với nhân viên.” Trong khi đó, thực tế bên dưới vẫn được vận hành bằng các nguyên tắc cũ – thiên vị có kiểm soát, ưu tiên có kế hoạch, cảm thông có KPI. Điều kỳ lạ là, chẳng ai phàn nàn. Bởi hình ảnh tử tế đã đủ thay cho trải nghiệm tử tế.

Một khảo sát xã hội giả tưởng của nhóm nghiên cứu đặt câu hỏi: “Bạn muốn sếp mình công bằng hay dễ thương?” 74% chọn dễ thương. Điều đó chứng minh, ở tầng sâu, con người không tìm kiếm công bằng; họ tìm kiếm cảm giác được công bằng. Đó là lý do tại sao, trong thế giới “washing,” những ai biết làm người khác cảm thấy ổn sẽ luôn thắng. Họ không thay đổi cấu trúc, chỉ thay đổi bầu không khí – và thế là đủ để được yêu mến.

Còn EQ-Washing, ở quy mô cá nhân, đang trở thành nghề nghiệp mới: nghề “người thấu hiểu chuyên nghiệp.” Họ xuất hiện trong talkshow, podcast, và phòng họp, luôn gật đầu đúng nhịp, ánh mắt như có bộ lọc Instagram cảm xúc. Những người này không nhất thiết thật sự cảm nhận; họ diễn cảm xúc bằng kỹ thuật sân khấu. Trong ngành nhân sự, họ là “người dẫn dắt cảm xúc”; trong marketing, họ là “người kể chuyện nhân văn”; trong đời sống, họ là “bạn mà ai cũng muốn tâm sự nhưng không dám thân.”

Nhưng hãy công bằng mà nói: EQ-Washing, dù có chút kịch, lại là chất bôi trơn cho xã hội. Nhờ nó, những cuộc họp căng thẳng trở nên dịu hơn, những bài đăng xin lỗi trở nên “ấm áp,” và những cuộc chia tay giữa sếp và nhân viên được kết thúc bằng cái ôm tập thể. Sự giả tạo, trong liều lượng hợp lý, hoạt động như một loại thuốc giảm đau xã hội. Nó không chữa được gốc bệnh, nhưng giúp thế giới tạm quên cơn đau để đi ngủ an giấc.

Tuy nhiên, như mọi loại thuốc, nó có tác dụng phụ. Khi tử tế bị thương mại hóa, nó mất dần khả năng chạm thật. Càng nhiều thương hiệu “tử tế,” con người càng hoài nghi lòng tốt thật sự. Khi EQ trở thành kỹ năng trình diễn, sự thấu cảm thật dần bị xem là… thiếu chuyên nghiệp. Người khóc thật bị cho là “mất kiểm soát,” kẻ biết cười đúng lúc được thăng chức. Trong một nền văn hóa chuộng kiểm soát cảm xúc, thành thật trở thành hành vi liều lĩnh.

Một buổi tối, sau nhiều tháng khảo sát, nhóm nghiên cứu dừng lại ở một quán nhỏ lề đường, nơi chủ quán – một người phụ nữ trung niên – pha cà phê bằng đôi tay run run. Khi được hỏi về “công bằng,” bà cười: “Tôi không biết công bằng là gì, tôi chỉ rót đều tay thôi.” Câu nói giản dị ấy được ghi lại như một mẫu âm bản – đối lập với toàn bộ xu hướng Fairness-Washing. Bà không “đóng gói” tử tế, không “trình diễn” cảm xúc. Nhưng trong cách bà rót, có thứ gì đó thật hơn mọi chiến dịch thương hiệu.

Có lẽ đó là điều mà hệ thống hiện đại đang thiếu: sự vụng về. Sự vụng về khiến con người đáng tin, khiến cảm xúc có trọng lượng. Một thế giới được đánh bóng hoàn hảo sẽ mất đi sự rung động ấy – giống như bức tượng đánh bóng quá kỹ, đến mức không còn vân tay của người tạc.