Thị trường chú ý – nơi từng giây tập trung đều có giá

Nếu thế giới hiện đại có một loại tài sản luôn khan hiếm, giá tăng không ngừng và ai cũng thèm muốn, thì đó không còn là dầu mỏ, vàng bạc hay đất đai, mà chính là… chú ý – hay nói cách khác, sự tập trung của con người. Ngân hàng trung ương có thể in thêm tiền, các tập đoàn có thể khai thác thêm tài nguyên, nhưng không ai – dù quyền lực đến đâu – có thể in thêm một phút tỉnh táo trong ngày của chính mình. Mỗi người chỉ có 24 giờ, sau khi trừ đi giấc ngủ, ăn uống, di chuyển, thời gian thực sự dành cho những gì quan trọng thậm chí còn ít hơn một ca lao động tiêu chuẩn. Chính vì thế, con người hiện đại đang sống trong một sòng chứng khoán đặc biệt, nơi sự tập trung là cổ phiếu, và ai cũng cố gắng “lướt sóng” trước khi tâm trí của mình bị “sập sàn” bởi cơn bão thông báo và các đợt sóng cảm xúc không dứt.

Nền kinh tế của ánh nhìn – mọi thứ đều trở thành cuộc cạnh tranh thu hút chú ý

Nếu truyền thông ngày xưa bán sản phẩm, giờ đây nó bán khả năng khiến bạn không rời mắt khỏi màn hình. Các công ty công nghệ không còn cạnh tranh bằng chất lượng hữu hình, mà bằng từng giây thời gian bạn ở lại trên ứng dụng, nền tảng của họ. Nếu một nền tảng giữ chân bạn thêm 10 giây, giá trị vốn hóa của họ trên thị trường có thể tăng thêm hàng triệu đô la. Ta nghĩ mình đang “xem miễn phí”, nhưng thực ra đang trả phí bằng ánh nhìn, bằng sự chú ý – loại tiền tệ vô hình mà ngày càng đắt giá. Nhà kinh tế học Herbert Simon đã cảnh báo từ tận năm 1971: “Một thế giới giàu thông tin tạo ra sự khan hiếm của sự chú ý.” Khi đó, thế giới chưa có TikTok, chưa có Instagram Reels, chưa có Facebook Story. Giờ đây, mỗi cú vuốt tay là một giao dịch ngầm: bạn cho họ vài giây đời mình, họ cho bạn vài microgram dopamine – và vòng lặp ấy cứ tiếp diễn, không hồi kết.

Con người – nhà đầu tư nghiệp dư của thời gian

Nếu mỗi phút chú ý là một đồng tiền, thì mỗi người hiện đại đều là một “nhà đầu tư nghiệp dư” – và chẳng ai dạy chúng ta cách quản lý danh mục đầu tư kỳ lạ này. Ta phân bổ tài sản quý giá ấy như một danh mục chứng khoán: 30% cho công việc, 20% cho gia đình và bạn bè, 40% cho điện thoại, mạng xã hội, 10% còn lại dành cho cảm giác tội lỗi vì không dành đủ cho ba khoản kia. Tâm lý học gọi đây là “attentional leakage” – rò rỉ chú ý, khi não ta không thể duy trì sự tập trung vào một điểm mà luôn bị kéo giãn ra hàng trăm hướng khác nhau. Não bộ vốn được thiết kế cho một thế giới đơn giản hơn: tiếng động – phản ứng – yên ổn. Nhưng môi trường hiện đại là một chợ trời ồn ào, nơi mọi thứ cùng lúc hô “Nhìn tôi!” Kết quả, ta không còn chú ý theo ý mình, mà theo giá dopamine mà từng kẻ bán nội dung trả cho ta – càng nhiều cảm xúc, càng nhiều dopamine, càng dễ mua được sự chú ý.

Khi chú ý trở thành hàng xa xỉ – luxury branding của tâm trí

Ngày nay, sự tập trung không chỉ quý hiếm mà còn trở nên đẹp đẽ, sang trọng. Người có thể “đọc sách hai tiếng không check điện thoại” được xem như sinh vật thần thoại; doanh nhân nào “biết dành thời gian cho gia đình” được tôn vinh như bậc thánh tân thời. Sự chú ý trở thành biểu tượng địa vị mới: càng ít bị xao nhãng, càng giàu có về tâm hồn. Thậm chí, “không online” cũng là một dạng khoe, như thể nói với thế giới: “Tôi đủ giàu, đủ tĩnh tâm để không cần dopamine giá rẻ.” Trong một nghĩa méo mó, sự tập trung trở thành luxury branding của linh hồn – ai giữ được càng lâu, càng được ngưỡng mộ, càng chứng minh bản thân “thượng lưu” trên thị trường chú ý.

Kinh tế học của sự phân tâm – lạm phát cảm xúc và sự bão hòa của bất ngờ

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống