Lý thuyết cảm tính

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Playbook
Peripheral Territories — The Unsystematic Zone
The Soft Theories

Bài 5 – Runaway Signaling: Khi đuôi công gặp thuật toán

Aria LeAria the Thought Lab

Series: The Business of Being Human - The Subtle Art of Selling the Self (Accidentally)

Loạt bài: Nghề kinh doanh mang tên con người – Nghệ thuật tinh tế của việc tự bán chính mình, một cách vô tình thôi.

Existing has become a full-time job. Some of us just forgot to clock out.

Đây là khu chuyên đề về nghề kinh doanh mang tên con người — nơi ta làm việc, yêu, nghĩ, và tự quảng bá chính mình như một thương hiệu mini có KPI cảm xúc. Không ai ép ta phải “tỏa sáng,” ta chỉ tự giác… thắp đèn cho mọi người dễ thấy ta hơn.

Các bài viết ở đây không phê phán, không hướng dẫn “cách sống thật,” chúng chỉ ghi lại những khoảnh khắc loài người lỡ bán chính mình trong lúc cố tồn tại. Tất cả đều “vô tình thôi” – giống như đăng một bức ảnh “tôi vô tư nè” và dành mười phút chọn filter.

Không có ai đứng ngoài cuộc. Chúng ta đều là nhân viên của chính mình, đang cố duy trì doanh nghiệp mang tên: Tôi vẫn ổn.

Đọc chậm. Không cần đồng ý, chỉ cần bật cười nhỏ khi nhận ra bạn cũng trong ngành này.

Đuôi công và tín hiệu thời đại số – cuộc trình diễn không hồi kết

Từ thuở xa xưa, hình ảnh con công với bộ đuôi rực rỡ đã trở thành biểu tượng của sự phô trương và sức mạnh di truyền. Người ta vẫn thường nghĩ rằng đuôi công đẹp là để quyến rũ con mái, nhưng thật ra, nó giống như một tấm biển quảng cáo rực rỡ với dòng chữ “Tôi đủ khỏe để vác cả cái vô dụng này mà vẫn sống sót”. Con người hiện đại, dù không còn đuôi thật, vẫn có vô vàn “lông công ảo” dưới dạng biểu tượng kỹ thuật số: mỗi bức ảnh, mỗi video, mỗi bài viết, mỗi hành động lịch sự quá mức đều là một chiếc đuôi vẫy gọi chú ý giữa biển người trên mạng xã hội. Khác biệt lớn nhất là, con công thật sẽ dừng lại khi đã tìm được bạn đời, còn con người thì không biết điểm dừng, bởi mục tiêu không chỉ là tình yêu, mà còn là tín hiệu, là sự công nhận, là ánh nhìn không bao giờ tắt từ cộng đồng rộng lớn, thậm chí vô hình.

Nguồn gốc của việc phô trương – tín hiệu là bản năng sinh tồn

Sinh học tiến hóa đã chỉ ra rằng, mọi sinh vật đều phải phát đi những tín hiệu biểu thị sức mạnh, sự vượt trội, hoặc giá trị di truyền của mình để thu hút sự chú ý, nhằm đảm bảo quyền được sống, được sinh sản và duy trì nòi giống. Công xoè đuôi, nai húc nhau, sư tử gầm vang – đó là những cách phô trương bản năng, hiển hiện bằng sức mạnh và hình thể. Con người phức tạp hơn: ta khoe bằng ngôn ngữ, bằng lựa chọn, bằng sự duy mỹ có chủ đích. Nếu trong thời công nghiệp, tín hiệu là tài sản, địa vị, chức danh, thì trong thời đại số, tín hiệu trở thành “gu” – thứ vô hình nhưng có thể đo được bằng lượt tương tác, lượt xem, lượt thích. Ta không cần tòa lâu đài, chỉ cần khung hình đẹp; không cần quyền lực thật, chỉ cần thể hiện phong thái kiểm soát cuộc đời như một người thành công. Nhà xã hội học Thorstein Veblen gọi đó là “tiêu dùng khoe mẽ” (conspicuous consumption). Nhưng ngày nay, không chỉ người giàu mới khoe, mà ai cũng phải khoe – bởi lẽ ẩn mình đồng nghĩa với vô hình, mà vô hình là mất cơ hội được chọn, được xác nhận giá trị.

Thuật toán – nhà khuếch đại bản năng, sàn diễn không giới hạn

Điểm khác biệt giữa đuôi công ngoài thiên nhiên và những tín hiệu trên mạng xã hội là: đuôi công chỉ to theo gene, còn tín hiệu online được thuật toán khuếch đại vô tận. Thuật toán của các nền tảng số chọn thứ được xem nhiều hơn để cho nhiều người xem hơn, như thể luôn thì thầm: “Ồ, anh khoe tốt lắm, mời khoe tiếp!” Và thế là, cuộc thi khoe mãi không dừng, không có giới hạn, không có hồi kết. Người này khoe chuyến du lịch xa xỉ, người khác khoe “du lịch có ý nghĩa”, rồi lại có người chọn khoe “du lịch đơn giản, không cần khoe” – tất cả đều là tín hiệu, chỉ khác ở mức độ tinh tế, khéo léo, hay thậm chí là “khoe sự không khoe”. Tâm lý học hành vi gọi đây là “runaway signaling” – vòng xoáy tín hiệu vượt khỏi mục đích ban đầu. Ban đầu, ta chỉ muốn được chú ý, nhưng sau cùng, ta lại muốn thắng những kẻ khác cũng đang muốn được chú ý. Mạng xã hội đã biến thành sàn đấu đuôi công toàn cầu, nơi vẻ đẹp, đạo đức, tri thức, thậm chí cả nỗi đau và sự tử tế đều thi nhau xem ai được “hiển thị nhiều hơn”, ai được công nhận mạnh mẽ hơn.

Đời thật – một thuật toán chậm hơn nhưng không kém phần dữ dội

Không cần lên mạng mới phô trương, ngoài đời thực, con người vẫn phát tín hiệu liên tục. Người dự họp sớm mười phút để trông có tâm; người học thêm ngoại ngữ chỉ để chêm một từ “subtle” vào giữa câu chuyện; người kể rằng bản thân “ít dùng mạng lắm” rồi lại nhìn quanh xem ai nghe thấy. Tín hiệu không nhất thiết phải giả dối, nó đơn giản là được tính toán cẩn thận, được lựa chọn để xuất hiện đúng nơi, đúng lúc. Vấn đề là, khi ai cũng tính toán, sự thật trở nên không còn đáng giá về mặt kinh tế. Một chuyên gia tâm lý từng ví sự so sánh xã hội hiện đại như căn bệnh thiếu vitamin: không thể chữa khỏi, chỉ có thể kiểm soát liều lượng. Nhưng đời sống hiện đại không cho ta lựa chọn, bởi vitamin ấy đã được trộn sẵn vào không khí, len lỏi trong từng cuộc trò chuyện, trong ánh nhìn, trong từng lượt “like” và “reaction” mà không ai thật sự cưỡng lại được.

Tín hiệu đạo đức và chính trị đúng đắn – khi lòng tốt cũng là một món hàng để khoe

Trong thế giới mà mọi thứ đều trở thành tín hiệu, đạo đức cũng không còn là ngoại lệ. Ta giúp người không chỉ vì muốn giúp, mà còn vì muốn được nhìn nhận là người biết giúp, biết chia sẻ, biết đồng cảm. Ta chia sẻ nỗi đau, lên tiếng, bày tỏ cảm xúc, tưởng rằng mình đang góp phần thay đổi thế giới, nhưng thực chất chỉ đang tham gia vào thị trường của lòng tốt, nơi sự tử tế cũng có giá, có “nội dung”, có điểm thưởng. Nhà triết học Mỹ Daniel Dennett gọi đây là “moral reputation game” – trò chơi danh tiếng đạo đức. Nghe có vẻ tử tế, nhưng nó cũng vận hành bằng cơ chế thưởng-phạt như mọi thị trường khác: ai phát biểu đúng trend, đúng lúc, người ấy thắng. Sự tốt trở thành content, trở thành một dạng tín hiệu đạo đức, nơi hành động không còn quan trọng bằng việc chứng minh mình đang “ở phía thiện”. Ta không cần dấn thân thực sự, chỉ cần phát tín hiệu đúng nơi, đúng thời điểm – và thuật toán sẽ thưởng cho ta sự chú ý, sự xác nhận, niềm tự hào nhất thời.

Tâm lý tiến hoá – năng lượng cho cuộc đua không hồi kết

Runaway signaling không phải là căn bệnh thời hiện đại, mà là kết quả tự nhiên của chọn lọc tình dục (sexual selection). Tổ tiên chúng ta phô trương để thu hút bạn đời, còn hậu duệ phô trương để thu hút like, follow, sự công nhận tập thể. Về mặt tiến hoá, tín hiệu mạnh đồng nghĩa với việc cá thể ấy sở hữu nguồn lực dồi dào – ngày nay, “nguồn lực” được định nghĩa lại: thời gian rảnh để sáng tạo nội dung, năng lượng cảm xúc để thể hiện, và khả năng nói nhiều mà không cảm thấy xấu hổ. Khi tín hiệu trở thành hàng hóa biểu tượng, não người thích nội dung ngắn hơn – hình ảnh, câu trích, ký hiệu nhanh. Tư duy phức tạp bị xem như “marketing tồi”; văn hoá “sáng tạo, truyền cảm hứng” trở thành phòng tập thể hình của bản ngã, nơi ai cũng rèn luyện chiếc đuôi công của mình cho ngày càng đẹp, càng lạ, càng “viral”.

Hài hước nhỏ: Cái đuôi và cái não – khoe sự không khoe

Một người bạn tôi từng bảo: “Tôi chẳng bao giờ khoe gì hết.” Nhưng khi nói câu đó, anh ta đang ngồi trong quán cà phê phong cách studio, cạnh chiếc laptop dán nhãn “Think Different”, ly cà phê latte đặt bên cạnh như một đạo cụ. Có thể anh ấy đúng – chỉ là đuôi công của anh đã tự xoè ra mà anh không hề hay biết. Giống như con công, ta không nhất thiết phải ý thức mới khoe; chỉ cần tin rằng mình đang khiêm tốn, thì cũng đã là một tín hiệu rồi. Và thuật toán rất thích người khiêm tốn – nếu họ biết đăng ảnh đúng giờ cao điểm, gắn hashtag đúng trend và chọn filter dịu nhẹ vừa đủ. Bản năng sinh tồn đã được đóng gói thành phong cách sống, thành “minimalism khoe mẽ”, thành “self-care khoe nhẹ”, thành “deep work khoe tinh tế”.

Kết – rút đuôi, hay là học cách nghỉ ngơi giữa rừng tín hiệu

Không ai bắt ta phải khoe, không có luật nào bắt buộc ta phải phô trương bản thân trên mạng xã hội hay ngoài đời thật. Nhưng nếu đứng yên, ngừng phát tín hiệu, ta lại thấp thỏm sợ mình sẽ biến mất khỏi bản đồ ý nghĩa, khỏi dòng chảy của những người được chọn, được công nhận, được thấy. Đó là bản năng sâu nhất của sinh tồn: ta phát tín hiệu để mong được nhìn nhận, để cảm thấy mình tồn tại, để không bị bỏ lại phía sau. Chỉ khác rằng, khi thuật toán đóng vai người chọn, thì ta đang mơn trớn cái gương phản chiếu chính mình, chứ không phải một trái tim thật. Cuối cùng, giải pháp có lẽ không phải là chặt đứt đuôi công, cũng không phải là xòe mãi không nghỉ, mà là biết thỉnh thoảng gập nó lại, để nghe tiếng mình thở giữa rừng ánh mắt, để giữ lại một khoảng không cho bản thân, cho sự lặng im, cho niềm vui không cần xác nhận. Vì sau cùng, ngay cả con công cũng cần nghỉ cho mùa rũ lông. Chỉ riêng loài người – những bản ngã bất an – vẫn tiếp tục khoe về việc đã ngừng khoe, vẫn tiếp tục phát đi tín hiệu về sự “giản dị”, về “trải nghiệm thật”, về “bình yên đích thực”… như một vòng xoáy tín hiệu không thể thoát ra. Và thế là, tín hiệu lớn nhất của thời đại không phải là đuôi công, mà là khả năng tự diễn giải, tự làm mới chính mình, tự xác nhận sự tồn tại – dù đôi khi, tất cả chỉ để đổi lấy một ánh nhìn, một tiếng vang, một khoảnh khắc được chọn giữa biển người mênh mông.

🌒 Peripheral Territories — The Unsystematic Zone

→ Lãnh thổ ngoại vi — Vùng không có hệ thống

Welcome to the edge of the map.
The theories have gone home to rest; emotions are running the night shift.

Đây là vùng ngoại biên của The Lab – nơi mọi giả thuyết được viết ra khi đã quá khuya, và/hoặc tâm trạng bị ảnh hưởng bởi thời tiết, và/hoặc caffeine lên tiếng thay cho lý trí, và các nguyên tắc học thuật lặng lẽ… đi ngủ.

Những gì bạn đọc không phải hướng dẫn, không phải chân lý, và chắc chắn không có hiệu lực thi hành. Chúng chỉ là những suy nghĩ lạc đường – nhưng ít ra, chúng biết kể chuyện.

Ở đây, mỗi bài viết là một thí nghiệm tâm trạng: nửa triết học, nửa cảm xúc, và phần còn lại là sự ngẫu hứng của một người vẫn chưa biết mình đang chứng minh điều gì.

Nếu bạn vô tình thấy điều gì đúng, hãy coi đó là một tai nạn thú vị. Nếu thấy sai, có thể nó đúng vào hôm qua. Và nếu thấy hợp lý — xin lỗi, có lẽ tôi đã làm nó chưa đủ lộn xộn.

⚠️ Hướng dẫn an toàn

Đọc chậm, đừng nuốt vội.
Không áp dụng vào đời thật (trừ khi bạn thích rủi ro triết học).
Mọi phản ứng phụ – cười, ngẫm, hoặc thấy mình hơi kì – đều nằm trong dự kiến.

Nói ngắn gọn: đây là phòng thí nghiệm cảm xúc không được cấp phép. Nếu bạn bước vào, hãy mang theo trí tò mò và tinh thần tự chịu trách nhiệm. Vì đôi khi, cách duy nhất để hiểu đời là để nó hết logic một lúc.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)

Nothing here is final.

That’s the point.

Origin
Framework
Playbook
The Lab

“Every mistake is a new data point.”
“The Lab doesn’t promise truth. Only experiments.”

letrieuhoanganh@gmail.com
+84 984332210