Tôi bước vào xưởng đồng hồ cũ vào một buổi chiều ảm đạm. Ánh sáng từ những ô cửa sổ bẩn bụi rọi vào không gian âm u, bao phủ bởi tiếng tích tắc rời rạc của hàng trăm chiếc đồng hồ treo tường. Những chiếc đồng hồ ấy từng chạy cùng nhịp, từng hòa chung một bản giao hưởng hoàn hảo của thời gian.

Nhưng giờ đây, nhịp điệu ấy đã biến mất.

Tôi hỏi ông thợ cả, người đã làm việc ở xưởng này suốt bốn mươi năm:
“Chuyện gì đã xảy ra?”

Ông ngước lên từ chiếc bàn làm việc, nơi một chiếc đồng hồ đang được tháo rời thành từng mảnh. Đôi tay nhăn nheo của ông cầm một chiếc cờ-lê nhỏ, nhưng ánh mắt của ông thì nhìn xa hơn, như thể nó đang cố gắng quay ngược thời gian để tìm câu trả lời.

“Một trận động đất,” ông nói chậm rãi. “Cách đây ba năm, đất rung lắc dữ dội. Con lắc của từng chiếc đồng hồ đều bị lệch đi một chút. Khi động đất dừng, tôi nghĩ chúng sẽ quay lại nhịp cũ. Nhưng…”

Ông ngừng lại, rồi giơ tay chỉ vào bức tường đầy những chiếc đồng hồ.

Tôi nhìn theo hướng tay ông. Và đó là khi tôi nhận ra sự hỗn loạn.

Mỗi chiếc đồng hồ giờ đây chạy theo một nhịp riêng. Một vài chiếc chạy nhanh hơn, kim giây lao vun vút như đang đua với thời gian. Một vài chiếc thì chậm rãi, như thể đang lười biếng kéo lê từng phút qua ngày. Một số chiếc đồng hồ khác thậm chí đã dừng hẳn, kim phút và kim giờ bất động như đã từ bỏ nhiệm vụ của mình.

Cả xưởng vang lên một bản hòa âm méo mó: tiếng tích tắc không còn đồng điệu, mà chồng chéo, va đập, và lạc nhịp.

Tôi quay lại nhìn ông thợ cả, cố gắng tìm kiếm một lời giải thích.

Ông cười chua chát, như thể đã quen với câu hỏi này:
“Đây là hiệu ứng trễ,” ông nói. “Hiện tượng mà một cú sốc đủ mạnh khiến hệ thống không bao giờ trở lại như trước. Không quan trọng bạn có sửa chữa bao nhiêu, có lắc con lắc thế nào, chúng sẽ không đồng bộ nữa. Chúng ổn định ở trạng thái mới, không phải trạng thái cũ.”

Tôi thử kiểm tra một chiếc đồng hồ. Tôi chỉnh lại con lắc, đặt kim giờ về đúng vị trí, và chờ đợi. Ban đầu, kim chạy đúng nhịp. Nhưng chỉ sau vài phút, nó bắt đầu chậm lại, rồi rơi vào một nhịp hoàn toàn khác.

“Không thể trở lại bình thường sao?” tôi hỏi, giọng pha chút tuyệt vọng.

Ông thợ lắc đầu:
“Không có chuyện ‘trở lại bình thường’ đâu, cậu à. Chỉ có ‘tiến tới một kiểu lạ mới’ thôi.”

📌 Ghi chú – Hysteresis Effect

• Định nghĩa: Hysteresis là hiện tượng hệ thống sau khi bị tác động mạnh sẽ không trở về trạng thái ban đầu, mà ổn định ở trạng thái mới.
• Nguồn gốc: Thuật ngữ gốc trong vật lý (từ tính, đàn hồi), sau đó được áp dụng trong kinh tế và xã hội.
• Ứng dụng:
  • Kinh tế → thất nghiệp kéo dài, ngay cả khi kinh tế hồi phục, tỉ lệ thất nghiệp không quay về mức cũ.
  • Sinh thái → hệ sinh thái sau cú sốc môi trường sẽ chuyển sang cân bằng mới.
  • Xã hội → sau khủng hoảng (chiến tranh, dịch bệnh), xã hội không trở về “bình thường cũ” mà hình thành “bình thường mới.”
• Điểm mấu chốt: Cú sốc lớn để lại vết sẹo. Sẹo chính là trạng thái mới.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)