Ngày khánh thành con đường mới xuyên qua trung tâm thành phố, không khí nơi đây náo nhiệt như một lễ hội. “Giải pháp chống kẹt xe thế kỷ XXI!” – những băng rôn giăng khắp nơi, rực rỡ trong ánh nắng. Quan chức địa phương cắt băng khánh thành bằng những chiếc kéo mạ vàng, báo chí hồ hởi gọi đây là “mạch máu giao thông” sẽ lấy lại nhịp thở cho thành phố.

Dân chúng đứng hai bên đường reo hò. “Cuối cùng, chúng ta cũng được giải thoát khỏi cơn ác mộng kẹt xe!” – một người thốt lên với nụ cười đầy hy vọng.

Tuần đầu tiên, con đường mới tràn ngập xe cộ. Những tài xế, vốn đã mệt mỏi vì những tuyến đường cũ chật chội, giờ đây đổ về như thác lũ, tin rằng đây sẽ là “lối tắt” đưa họ nhanh chóng thoát khỏi dòng xe nối đuôi dài dằng dặc.

Nhưng rồi, điều kỳ lạ xảy ra. Thay vì giảm bớt kẹt xe, thời gian di chuyển trên toàn thành phố lại tăng lên. Xe nối đuôi dài hơn cả trước khi có con đường mới.

Tôi đứng giữa con đường sáng bóng, nay đã biến thành một bãi đậu xe khổng lồ, lắng nghe tiếng còi inh ỏi và nhìn những khuôn mặt bực bội thò ra từ cửa sổ xe.

“Chuyện gì đã xảy ra?” – tôi tự hỏi, và câu trả lời không phải nằm ở con đường, mà nằm ở một trò chơi vô hình do chính con người tạo ra.

Mỗi tài xế trên con đường này đều có một mục tiêu đơn giản: tìm lối đi nhanh nhất cho riêng mình. Khi con đường mới mở, ai cũng nghĩ: “Nếu tôi đi qua đây, tôi sẽ rút ngắn thời gian.” Và quả thật, nếu chỉ một vài người chọn lối này, họ sẽ đi nhanh hơn.

Nhưng khi tất cả mọi người cùng nghĩ như vậy, hệ thống bắt đầu nghẽn lại. Những chiếc xe đổ dồn về con đường mới, chen chúc nhau trên từng mét đường, và lối tắt nhanh nhất trở thành cái bẫy chậm nhất.

Một tài xế, mồ hôi nhễ nhại, thò đầu ra khỏi cửa sổ xe và nói với tôi, giọng nửa bực bội, nửa mỉa mai:
“Trước kia tôi kẹt 30 phút. Giờ có đường mới, tôi kẹt một tiếng. Đúng là kỳ tích!”

📌 Ghi chú – Braess’s Paradox

• Định nghĩa: Braess’s Paradox là hiện tượng khi thêm một con đường (hoặc thêm lựa chọn trong mạng lưới) khiến giao thông tổng thể tệ hơn, vì hành vi tối ưu cá nhân tạo ra kẹt toàn cục.
• Nguồn gốc: Dietrich Braess (1968), nhà toán học Đức.
• Ứng dụng thường gặp:
  • Giao thông đô thị → mở đường mới gây kẹt hơn.
  • Internet → thêm đường truyền không làm mạng nhanh hơn khi traffic dồn sai chỗ.
  • Kinh tế / xã hội → càng nhiều lựa chọn “shortcut” đôi khi càng rối loạn.
• Điểm mấu chốt: Lợi ích cá nhân không luôn cộng thành lợi ích tập thể.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)