Ngày xửa ngày xưa, có hai vương quốc nhỏ nằm cạnh nhau, tên là Thịnh và Suy. Ban đầu, cả hai giống nhau như hai giọt nước: mỗi bên có một cánh đồng lúa mênh mông, một con sông hiền hòa chảy qua, và vài nhóm thương lái rong ruổi giữa các làng xóm. Nếu bạn nhìn từ xa, chẳng ai có thể phân biệt giữa Thịnh và Suy – mọi thứ đều cân bằng, yên bình, và tràn đầy tiềm năng.

Nhưng rồi, như mọi câu chuyện bi kịch bắt đầu, một biến cố nhỏ đã xảy ra. Năm đó, Thịnh trúng mùa lúa. Những cánh đồng của họ bỗng chốc chín vàng, hạt gạo đầy kho, người dân no nê. Họ có thêm lương thực, và với lương thực dư thừa, họ quyết định nuôi thêm binh lính.

“Có lính thì mở đất,” vua Thịnh nghĩ. Và đúng vậy, những binh lính ấy nhanh chóng mở rộng lãnh thổ, chiếm thêm những vùng đất mới màu mỡ. Đất đai nhiều hơn thì thuế thu về cũng nhiều hơn. Có thuế, họ dựng thêm trường học, mở thêm thư viện, thu hút các học giả từ khắp nơi đổ về. Các học giả ấy, với đầu óc thông minh và thời gian rảnh rỗi, nghĩ ra những kỹ nghệ mới. Kỹ nghệ giúp tăng năng suất, giúp mùa màng bội thu hơn nữa, giúp các thương lái giàu có hơn, và giúp Thịnh trở nên càng ngày càng thịnh.

Còn ở phía bên kia biên giới, Suy không may mất mùa. Lúa trên đồng héo úa vì hạn hán, người dân đói khổ. Vì thiếu lương thực, họ không thể nuôi thêm binh lính. Không có lính, họ mất đất. Mất đất, họ mất nguồn thuế. Mất thuế, trường học đóng cửa. Khi trường học đóng cửa, những trí thức ít ỏi của Suy rời bỏ quê hương để tìm nơi tốt hơn. “Chúng ta không thể sống ở đây nữa,” họ nói, và họ đi về phía Thịnh. Các thương lái, vốn là những kẻ nhạy bén với cơ hội, cũng nhanh chóng quay lưng. “Suy chẳng còn gì để buôn bán,” họ nghĩ, và chuyển hết hàng hóa của mình sang Thịnh – nơi các chợ búa ngày càng sầm uất, nơi mà vàng bạc chảy qua tay nhanh như nước sông mùa lũ.

Cứ thế, cái vòng xoáy kéo Suy ngày càng lún sâu.

📌 Ghi chú – Success to the Successful

• Định nghĩa: Success to the Successful là mẫu hình hệ thống khi nguồn lực liên tục dồn về phía kẻ đã có lợi thế → càng thành công, càng được trao thêm cơ hội.
• Nguồn gốc: Một trong những archetypes hệ thống nổi tiếng (Senge, Meadows).
• Ứng dụng thường gặp:
  • Giáo dục → học sinh giỏi được nhiều cơ hội hơn, học sinh yếu ngày càng tụt.
  • Thị trường → công ty lớn dễ gọi vốn, công ty nhỏ bị bỏ mặc.
  • Văn hóa → nghệ sĩ nổi tiếng dễ được mời show, nghệ sĩ mới khó chen chân.
• Điểm mấu chốt: Khoảng cách ban đầu dù nhỏ cũng có thể nới rộng vô hạn, nếu hệ thống phân bổ tài nguyên thiên lệch.

Disclaimer:

Tất cả nhân vật, địa danh, tình huống trong loạt bài này đều là hư cấu ẩn dụ. Nếu có sự trùng hợp với đời thật, đó chỉ là một pha “ngẫu nhiên có chủ đích của vũ trụ.” Những câu chuyện mang tính châm biếm và minh họa hệ thống, không phản ánh hay công kích bất kỳ cá nhân, tổ chức, cộng đồng hay tôn giáo nào.

Mục tiêu duy nhất: biến nghịch lý thành chất liệu kể chuyện – để bạn vừa bật cười, và có thể … vừa bật não.

(P/s: Đây là truyện bịa. Nếu bạn thấy giống thật, hãy tự hỏi: đời thực mới buồn cười, hay là truyện này?)